آیه غیبت
آیه غیبت، غیبت کردن درباره مؤمن را به منزله خوردن گوشت برادر مؤمن دانسته و از غیبت کردن نهی کرده است. امامخمینی در آثار خویش به آیه غیبت توجه داشته و آن را از دو حیث فقهی و تفسیری مورد بررسی قرار داده و به مباحثی چون جایگاه، حقیقت، آثار و پیامدهای غیبت اشاره کرده است.
اهمیت و جایگاه آیه غبیت
آیه غیبت، آیه دوازدهم سوره حجرات است که حرام بودن غیبت و علت آن را بیان کرده است، در این آیه غیبت کردن به خوردن گوشت برادر مُرده تشبیه شده، و همانطور که انسان از خوردن گوشت برادر مرده خود نفرت دارد، باید از غیبت نیز نفرت داشته باشد.[۱]
آیه غیبت جایگاه ویژهای در مباحث اخلاقی و متون دینی دارد. این آیه در مدینه و درباره دو نفر از اصحاب پیامبر نازل شده که درباره سلمان فارسی و اسامة بن زید غیبت کردهاند. قرآن کریم غیبت را به منزله خوردن گوشت برادر مؤمن دانسته است. «لا یغتب بعضکم بعضاً أیحب احدکم أن یأکل لحم أخیه میتاً فکرهمتوه». در حقیقت قرآن آبروی مؤمن را به منزله گوشت او، سخن گفتن درباره او را به منزله خوردن و غایب بودن او را به منزله مرگ مؤمن شمرده است. مفسران اسلامی درباره آیه غیبت به بحث پرداخته و مباحثی چون حرمت، شأن نزول، جایگاه، آثار و پیامدهای آیه غیبت را بررسی کردهاند.[۲]
امامخمینی نیز در آثار خویش به آیه غیبت توجه داشته و آن را از دو حیث فقهی و تفسیری مورد بررسی قرار داده و به مباحثی چون جایگاه، حقیقت، آثار و پیامدهای غیبت اشاره کرده است.[۳]
نکات تفسیری
مفسران اسلامی با استناد به آیه غیبت «لا یغتب بعضکم بعضاً» معتقدند همانطور که انسان از خوردن گوشت مردار کراهت دارد، از غیبت شخص زنده نیز باید نفرت داشته باشد.[۴] امامخمینی نیز با استناد به آیه غیبت «لا یغتب بعضکم بعضاً» درباره حقیقت غیبت معتقد است غیبت مخصوص زبان نیست، بلکه قصد عیبجویی در غیبت شرط است. ایشان غیبت را از بیماریهای روحی میداند که درمان و علاج آن سخت میباشد؛ زیرا از آنجا که غیبت دیگران شیرین است و انسان به دنبال درمانش نمیرود؛ ازاینرو؛ این نوع گناه خطرناک و درمان آن سخت میباشد.[۵]
امامخمینی غیبت را از جمله گناهان کبیره میداند که طبق آیات الهی تجسم عمل غیبتکننده به صورت خوردن گوشت برادر مؤمن میباشد. و از آنجا که هر عملی که انسان در این عالم انجام میدهد در عالم ملکوت، صورت ملکوتیِ متناسب با خود دارد، غیبت نیز برای خود صورتهایی در عالم آخرت دارد، نظیر خوردن گوشت مردار، دراز شدن زبان انسان به اندازه مسافتی که میان او و شخص غیبتشده وجود داشته و عبور اهل محشر از روی آن.[۶]
احکام غیبت
اندیشمندان اسلامی بر اساس آیه غیبت احکامی برای غیبت ذکر کردهاند؛ از جمله این که حرمت غیبت در این آیه، تنها غیبت مسلمانان را شامل میشود؛ زیرا عبارت «لحم أخیه میتاً» شامل کافر نمیشود. همچنین واژه «بعضکم» در آیه، را دلیل بر جواز غیبت کافر دانستهاند.[۷] امامخمینی نیز طبق آیه غیبت حرمت غیبت را محدود به مؤمن و مسلمان میداند و با استناد به روایات،[۸] معتقد است گوش فرا دادن به غیبت مانند خود آن حرام و نارواست و بر این باور است که اگر شخص شنونده برایش مقدور باشد واجب است مانع از غیبت شود. البته ایشان در مواردی قائل به استثنا میباشد نظیر آنجایی که شخص غیبتشده در میان جماعت مسلمانان قابل اعتنا نیست و اظهار به فسق میکند و نیز دادخواهی مظلومی را که حقش پایمال شده از جمله جواز غیبت است؛ ازاینرو شخص ستمدیده میتواند از ستمگر غیبت کند و ستمهای او را بگوید.[۹]
پانویس
- ↑ ابنابیحاتم، تفسیر القرآن العظیم، ج۱۰، ص۳۳۰۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۹، ص۲۰۶؛ طبرانی، التفسیر الکبیر، ج۶، ص۸۷؛ طباطبائی، المیزان، ج۱۸، ص۳۲۳.
- ↑ انصاری، کتاب المکاسب، ج۱، ص۳۱۷؛ طباطبائی، المیزان، ج۱۸، ص۳۰۵ و ۳۲۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ص۹، ص۲۰۳؛ مکارم شیرازی تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۱۸۴.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۰۰-۳۱۸؛ مکاسب المحرمه، ج۱، ص۳۷۰ و ۴۸۵، صحیفه امام، ج۲، ص۲۲؛ تعلیقه بر عروة الوثقی، ص۳۰۵ و ۳۱۱، جهاد اکبر، ص۵۲؛ تفسیر سوره حمد، ص۱۰۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۹، ص۲۰۶؛ طبرانی، التفسیر الکبیر، ج۶، ص۸۷؛ نخجوانی، الفواتح الالهیه، ج۲، ص۳۴۳.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۰۱-۳۰۲؛ المکاسب المحرم، ج۱، ص۴۱۶-۴۳۲؛ جهاد اکبر، ص۵۲.
- ↑ امامخمینی، تفسیر سوره حمد، ص۱۰۵؛ صحیفه امام، ج۷، ص۴۹۸، ج۱۷، ص۱۸۵؛ شرح چهل حدیث، ص۲۰۳-۲۰۴؛ مکاسب المحرمه، ج۱، ص۳۷۰-۳۷۱.
- ↑ اردبیلی، مجمع الفائدة والبرهان، ج۸، ص۷۶-۷۷؛ طباطبائی، المیزان، ج۱۸، ص۳۲۵؛ فاضل کاظمی، مسالک الافهام، ج۱، ص۴۱۶-۴۱۷.
- ↑ صدوق من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۷ و ۳۷۲؛ ثواب الاعمال، ص۲۸۴؛ شعیری، جامع الاخبار، ص۱۴۷.
- ↑ امامخمینی، مکاسب المحرمه، ج۱، ص۳۷۶، ۴۲۶ و ۴۴۱-۴۴۵؛ شرح چهل حدیث، ص۳۰۳ و ۳۱۵.
منابع
- ابنابیحاتم، عبدالرحمن، تفسیر القرآن العظیم، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، ۱۴۰۹ق.
- اردبیلی، احمدبنمحمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، التعلیقه علی العروة الوثقی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تفسیر سوره حمد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، جهاد اکبر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مکاسب المحرمه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۹ش.
- انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق.
- طباطبائی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- طبرانی، سلیمانبناحمد، التفسیر الکبیر، اردن، اربد، دار الکتاب، الثقافی، ۲۰۰۸م.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، دارالعلوم، ۱۳۷۹ق.
- فاضل کاظمی، جوادبنسعید، مسالک الافهام الی آیات الاحکام، تهران، نشر مرتضوی، ۱۳۶۵ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
- نخجوانی، نعمت الله، الفواتح الالهیه والمفاتح الغیبه، مصر، دار رکابی للنشر، ۱۹۹۹م.
نویسنده: باقر صاحبی