الکافی
الکافی از مهمترین و معتبرترین کتابهای حدیثی شیعیان، نوشته محمد بن یعقوب کلینی (درگذشتهٔ ۳۲۹ق)، از محدثان مشهور شیعه است. کافی از کتب اربعه شیعیان شمرده میشود. این کتاب به سب اعتبار و وثاقت مؤلف و نزدیکی به زمان حضور ائمه(ع)، از زمان تألیف، بسیار مورد توجه علما و محدثان امامی قرار گرفته است.
امامخمینی کتاب کافی را متقنتر از دیگر کتابها و کلینی را نیز در ضبط احادیث بسیار دقیقتر از دیگران دانسته است. ایشان در تألیف کتاب شرح چهل حدیث، همه چهل حدیث این کتاب را از کتاب کافی انتخاب کرده است. همچنین کتاب شرح حدیث جنود عقل و جهل از امامخمینی، در واقع شرح روایت مفصّلی است که در کتاب کافی از امامصادق(ع) روایت شده است.
معرفی و جایگاه
کتاب کافی نخستین و مهمترین کتاب از مجموعه کتب اربعه تألیف محمد بن یعقوب کلینی است.[۱] در تمجید از این کتاب گفته شده کافی، بزرگترین و سودمندترین کتب شیعه است.[۲] علامه مجلسی کتاب کافی کلینی را از دقیقترین، جامعترین، بزرگترین و بهترین تألیفات شیعه قلمداد کرده است.[۳] کافی نخستین کتاب موجودی است که در آن احادیث معصومان به این گستردگی و با برخورداری از نظم و ترتیبی موضوعی در طی بیست سال گرد آورده شده است.[۴] کتاب کافی حدود شانزده هزار حدیث را دربردارد.[۵]
کتاب کافی، به دلیل اعتبار و وثاقت مؤلف، و قدمت کتاب و نزدیکی به زمان حضور ائمه(ع)، از زمان تألیف، مورد توجه علما و محدثان امامی قرار گرفت و در طول تاریخ حدیث شیعه بر روایات آن شروح متعددی نگاشته شد.[۶] روایات کلامی کافی نزدیک به یکچهارم حجم آن بوده، و گفته شده که نقش مؤثری در شکلدهی به مکتب کلامی شیعه داشته است.[۷] کلینی در کافی تنها به نقل روایات اکتفا ننموده، بلکه هر جا لازم دانسته توضیحاتی در شرح روایات کتابش مرقوم داشته داده است. این توضیحات شامل آراء و اجتهادات اوست که گاه به منظور شرح کلمات غامض است و از مباحث ادبی همچون لغت و شعر استفاده میکند و گاه برای رفع توهّم تعارض و گاه برای توجیه مخالفت متن با اجماع عالمان امامی است.[۸]
نویسنده
محمد بن یعقوب کلینی از از فقیهان و محدثان برجسته شیعه[۹] در دوران غیبت صغری است.[۱۰] کلینی در حدود نیمه قرن سوم هجری در یکی از روستاهای ری به نام کُلَین در خانوادهای اهل علم بهدنیا آمد.[۱۱] کلینی در راه تحصیل دانش، رنج سفرها را تحمل نمود و از اساتید برجسته عصر خود بهره برد. شاخصترین اساتید وی، احمد بن ادریس اشعری قمی، از اصحاب امام حسن عسکری(ع) و نیز علی بن ابراهیم قمی از اصحاب امام هادی(ع) بودند. وی آثار ارزشمند و شاگردان مهمی را برای جامعه اسلامی تربیت کرد.[۱۲] کلینی در شعبان سال ۳۲۹ق، که همزمان با آغاز غیبت کبری است، در بغداد درگذشت.[۱۳]
کلینی در دقت علمی، ثبت و ضبط حدیث و نیز وثاقت، مقامی برجسته در نزد عالمان شیعی دارد و عالمان شیعه از کتاب کافی او ستایشهای بسیار کردهاند.[۱۴] به سبب وثاقت و جایگاه کلینی،[۱۵] علما در مقام تعارض روایات کتاب کافی با غیر آن، کافی را مقدم میدانند و آن را اضبط اصول بهشمار میآورند،[۱۶] و او را نیز جزو ناقدترین و آشناترین علما نسبت به حدیث ذکر کردهاند.[۱۷]
ساختار کتاب
کتاب کافی دارای سه قسمت اصول، فروع و روضه است:
- بخش اصول: روایات اعتقادی و اخلاقی،
- بخش فروع: موضوعات فقهی،
- روضه کافی: احادیث متفرقه چون خطبهها، نامههای ائمه(ع)، مواعظ، قصص و مطالب تاریخی.[۱۸]
اعتبار روایات
کتاب کافی را به واسطه برخی امتیازات از جمله جامعیت کتاب، جایگاه علمی مؤلف، نزدیکی به زمان ائمه(ع)، دسترسی به اصول اربعمائه، نحوة تبویب و استحکام اَسناد از برترین و معتبرترین نگاشتههای حدیث شیعه میدانند.[۱۹] درباره اعتبار روایات کافی، آرای مختلفی نزد عالمان و محدثان و پژوهشگران حدیث وجود دارد. برخی از اخباریان افراطی همه احادیث کافی را قطعیالصدور میدانند.[۲۰] عالمان پیرو مسلک اصولی، هرچند کتاب کافی را از کتب مرجع و قابلاعتماد میدانند، اما احادیث آن را بدون ارزیابی سندی نمیپذیرند.[۲۱] در قرن دهم هجری، شهید ثانی، اسناد احادیث کافی را مورد بررسی قرار داد و سپس اعلام کرد: کتاب کافی ۵۰۷۲ حدیث صحیح، ۱۴۴ حدیث حسن، ۱۱۱۸ حدیث موثق، ۳۰۲ حدیث قوی، و بالاخره ۹۴۸۵ حدیث ضعیف دارد.[۲۲] طبق مبانی متأخرانِ سندمحور بیش از نصف روایات کتاب کافی تألیف کلینی دچار ضعف سندی است.[۲۳] محمدباقر بهبودی، از پژوهشگران حوزه حدیث، ضمن رد صحت کل روایات کافی، تنها کمی بیش از ربع احادیث آن را صحیح دانسته است.[۲۴]
جایگاه کتاب کافی در اندیشه و آثار امامخمینی
کتاب کافی به عنوان کتب اربعه شیعه از اعتبار خاصی برخوردار است.[۲۵] امامخمینی همانند اصولیان[۲۶] تمام روایات کتاب کافی را قطعیالصدور نمیداند؛[۲۷] اما این کتاب را متقنتر از دیگر کتابها و کلینی را نیز در ضبط احادیث بسیار دقیقتر از دیگران دانسته است؛[۲۸] برای نمونه، ایشان پس از نقل روایتی در کتاب طهارة یادآور شده که روایت در نسخه صحیح کافی با «واو»، است و در تهذیب با «أو» ذکر شده است؛ ولی اولی به جهت منضبطبودن کافی مقدم است.[۲۹]
امامخمینی در تألیف کتاب شرح چهل حدیث همه چهل حدیث این کتاب را از کافی کلینی انتخاب کرده و در شرح آنها، آنجا که از احادیث و سخنان معصومین(ع) بهره گرفته، کافی از منابع اصلی حدیثی ایشان بوده است.[۳۰] امامخمینی اجازهنامه حدیثی خود را در آغاز نقل نخستین حدیث آورده است. ایشان، این اجازه را از برخی «مشایخ عظام و ثقات کرام» نظیر محمدتقی اصفهانی و شیخعباس قمی دریافت کرده است و از طریق آنان با ذکر سلسله سند به محمدبنیعقوب کلینی صاحب کتاب کافی رسانده است.[۳۱] همچنین کتاب شرح حدیث جنود عقل و جهل اثر امامخمینی، در واقع شرح روایت مفصّلی است که در کتاب کافی از امامصادق(ع) روایت شده است.[۳۲] ایشان نه تنها در کتابهای اخلاقی ـ عرفانی خود در نقل حدیث به کافی توجه خاصی داشته که در کتابهای فقهی خود نیز این توجه ویژه به کافی و مقدم داشتن آن بر دیگر جوامع حدیثی شیعه به چشم میخورد؛ چرا که بفرموده ایشان کافی اتقان دارد و ضبط کلینی نیز از دیگران برتر است.[۳۳]
امامخمینی کلینی را با اوصاف متعدد و فاخری توصیف و یاد کرده است. عناوینی نظیر: شیخ أجل ثقه الاسلام، ثقه الاسلام والمسلمین، فخر الطائفه الحقه و مقدمهم، الامام الاقدم، حجت الفرقه و رئیس الامه، فخر الطائفه و ذخرها، الشیخ الثقه الجلیل، حجت الفرقه و أمامهم، حجت الفرقه و ثقتها، شیخ المحدثین و أفضلهم، الشیخ الاجل و الثقه الجلیل، عماد الاسلام والمسلمین، رکن الاسلام و الشیخ الاقدم و الرکن الأعظم.[۳۴]
پانویس
- ↑ ایزدی، «روش فقه الحدیثی کلینی در شرح احادیث کافی»، ص۱۳۴.
- ↑ مفید، تصحیح اعتقادات الامامیه، ص۷۰.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ج۱، ص۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۰۵، ص۱۴۱.
- ↑ حجت، جوامع حدیثی شیعه، ص۳۳.
- ↑ ایزدی، «روش فقه الحدیثی کلینی در شرح احادیث کافی»، ص۱۳۴.
- ↑ معموری، «زمینههای تاریخی کتاب کافی»، ص۳۸.
- ↑ ایزدی، «روش فقه الحدیثی کلینی در شرح احادیث کافی»، ص۱۵۲.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج ۸، ص ۱۲۸.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج ۱، ص ۴۰۵؛ حسینی شیرازی، و مفید، «پیش فرضهای تحلیل توصیفات رجالی؛ مطالعهٔ موردی اعتبار کافی»، ص۳۱.
- ↑ قمی، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، ج۲، ص۴۹۵.
- ↑ پاکنیا تبریزی، «نقش کلینی در رشد فرهنگ شیعه»، ص۱۹۵.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۸، ص۸۰.
- ↑ نوری، خاتمة مستدرک، ج۳، ص۴۶۳ و ص۴۷۰.
- ↑ حلّی، خلاصة الأقوال، ص۲۴۵.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ج ۱، ص ۳.
- ↑ ایزدی، «روش فقه الحدیثی کلینی در شرح احادیث کافی»، ص۱۳۴.
- ↑ حجت، جوامع حدیثی شیعه، ص۳۴.
- ↑ فرزند وحی؛ یعقوبی، «اعتبار سنجی منابع کتاب الکافی»، ص۱۱۴.
- ↑ شبیری، «پژوهشی جدید در کتاب کافی»، ص۲۸۷.
- ↑ شبیری، «پژوهشی جدید در کتاب کافی»، ص۲۸۷.
- ↑ بهبودی، گزیده کافی، ص بیست و یک.
- ↑ محمدی؛ و دیگران، «تحلیل استفاده از راویان ضعیف در أسناد کتاب کافی»، ص۷.
- ↑ مرادیان، و دیگران، «نقد و بررسی کتاب صحیح الکافی با تکیه بر دیدگاههای انتقادی»، ص۶۳.
- ↑ مهریزی، آشنایی با متون حدیث و نهج البلاغه، ۸۴–۸۵.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۲ و ص۲۶.
- ↑ امامخمینی، الاجتهاد و التقلید، ص۱۲.
- ↑ امامخمینی، الطهاره، ج۳، ص۳۵۶.
- ↑ امامخمینی، الطهاره، ج۳، ص۲۹۸ و ص۲۹۹.
- ↑ تقوی، «جایگاه ثقهالاسلام کلینی در آثار امامخمینی»، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی.
- ↑ امامخمینی، چهل حدیث، ص۳.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۱ تا ص۲۳.
- ↑ امامخمینی، کتاب الطهاره، ج۳، ص۲۹۶ و ص۲۹۸.
- ↑ تقوی، «جایگاه ثقهالاسلام کلینی در آثار امامخمینی»، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی.
منابع
- ابن اثیر، عزالدین علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، الاجتهاد و التقلید، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ چهارم، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، کتاب الطهاره، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ دوم، ۱۳۸۵ش.
- ایزدی، مهدی، «روش فقه الحدیثی کلینی در شرح احادیث کافی»، مطالعات فهم حدیث، شماره ۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.
- بهبودی، محمدباقر، گزیده کافی، تهران، علمی فرهنگی، ۱۳۸۶ش.
- پاکنیا تبریزی، عبدالکریم، «نقش کلینی در رشد فرهنگ شیعه»، ره توشه، شماره ۱۲۲، بهار ۱۳۹۹ش.
- تقوی، محمدکاظم، «جایگاه ثقهالاسلام کلینی در آثار امامخمینی»، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، بازدید: ۹ مرداد ۱۴۰۵ش.
- حجت، هادی، جوامع حدیثی شیعه، تهران، انتشارات سمت و دانشگاه قرآن و حدیث، ۱۳۹۸ش.
- حسینی شیرازی، سیدعلیرضا، مفید، عباس، «پیش فرضهای تحلیل توصیفات رجالی؛ مطالعهٔ موردی اعتبار کافی»، پژوهشهای رجالی، شماره۲، بهار ۱۳۹۸ش.
- حلّی، حسن بن یوسف، خلاصة الأقوال، به کوشش جواد قیومی، قم، مؤسسة نشر الفقاهة، تحقیق ۱۴۱۷ق.
- خویی، سیدابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، مرکز آثار الشیعه، چاپ چهارم، ۱۳۶۹ش.
- شبیری، سید محمدجواد، «پژوهشی جدید در کتاب کافی»، شناختنامه کلینی و الکافی، به کوشش محمد قنبری، جلد ۱، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۷ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، تحقیق مؤسسه آل البیت، قم، نشر آل البیت، ۱۴۱۷ق.
- فرزند وحی، جمال؛ یعقوبی، مینا، «اعتبار سنجی منابع کتاب الکافی»، سراج منیر (دانشگاه علامه طباطبایی)، شماره ۸، پاییز ۱۳۹۱ش.
- قمی، شیخ عباس، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، انتشارات اسوه، ۱۴۱۴ق.
- کلینی، محمدبنیعقوب، الکافی، تصحیح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش
- محمدی، حمید؛ غلامعلی، مهدی، میر جلیلی، علی محمد، «تحلیل استفاده از راویان ضعیف در أسناد کتاب کافی»، حدیثپژوهی، شماره۳۴، پاییز و زمستان ۱۴۰۴ش.
- مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیة او اللقب، تهران، خیام، ۱۳۶۹ش.
- مرادیان، فروغ، علاء المحدثین، جواد؛ مستفید، حمیدرضا؛ حاج عبدالباقی، مریم، «نقد و بررسی کتاب صحیح الکافی با تکیه بر دیدگاههای انتقادی»، حدیث و اندیشه، شماره ۳۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۰ش.
- معموری، علی، «زمینههای تاریخی کتاب کافی با تکیه بر جنبههای کلامی»، شناختنامه کلینی و الکافی، به کوشش محمد قنبری، جلد ۳، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۷ش.
- مفید، محمد بن محمد، تصحیح اعتقادات الامامیه، تحقیق حسین درگاهی، قم، ناشر کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۴ق.
- مهریزی، مهدی، آشنایی با متون حدیث و نهج البلاغه، قم، شهریار، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- نوری، میرزاحسین، خاتمة مستدرک الوسائل، قم، آلالبیت (ع)، ۱۴۰۸ق.