جهاد ابتدایی
جهاد ابتدایی به جهادی گفته میشود که مسلمانان با هدف گسترش اسلام، آغازکننده آن در مقابل کفار و مشرکان هستند. مشروعیت جهاد ابتدایی و شرایط آن به ویژه در عصر غیبت پیوسته مورد مناقشه فقیهان بوده است. فقیهان اهلسنت جهاد ابتدایی را در صورت مصلحت حاکم اسلامی واجب میدانند. مشهور فقیهان شیعه جهاد ابتدایی را مختص به زمان حضور معصوم(ع) میدانند. همچنین مخالفان جهاد ابتدایی، جهادهای زمان پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) را جهاد دفاعی میدانند.
امامخمینی همانند اکثر فقیهان شیعه، جهاد ابتدایی را تنها با اجازه امام معصوم مشروع میداند. ایشان با آنکه در عصر غیبت، فقیهان جامع شرایط را در مناصب سیاسی و مانند آن جانشین امام معصوم(ع) میشمارد؛ اما دعوت به جهاد ابتدایی را از محدوده اختیارات فقیه خارج میداند.
تعریف
جهاد در کتابهای فقهی به ابتدایی و دفاعی تقسیم شدهاست.[۱] جهاد ابتدایی به معنای جنگ با مشرکان و کفار برای دعوت آنان به اسلام است. در این نوع از جهاد، که مسلمانان آغازگر نبرد هستند، هدف، از بین بردن سیطره کفر و فراهم آوردن امکان گسترش دین اسلام است.[۲] جهاد دفاعی نیز به معنای جنگ برای دفاع از مسلمانان و سرزمینهای اسلامی است.[۳]
در جهاد ابتدایی، کفار باید مسلمان شوند و چنانچه مقاومت کنند، باید به جنگ و پیامدهای آن تن بدهند.[۴] پیش از آغاز جهاد ابتدایی، لازم است که طرف مقابل را به اسلام و تعالیم الاهی آن و رها کردن کفر و عصیان در برابر خدا و زیر پا نگذاشتن حقوق انسانها دعوت کرد و ابتدا باید به مناطق نزدیکتر به سرزمین اسلامی پرداخت.[۵]
بنابر نظر کسانی که جهاد ابتدایی را واجب میدانند، جهاد ابتدایی واجب کفایی است،[۶] یعنی اگر تعداد مجاهدان آماده برای جهاد، کافی باشد، جهاد از عهده دیگران برداشته میشود؛ اما اگر حاکم به دلایل خاصی حضور کسانی را در جنگ ضروری بداند، جهاد برای آنها واجب عینی میشود.[۷] پس از حضور در صحنه جنگ و رویارویی دو طرف، جهاد واجب عینی است و انصراف از آن حرام است.[۸]
موافقان و مخالفان
جهاد ابتدایی یکی از احکام مهم فقه اسلامی است که همواره مورد بحث و تفسیرهای مختلف قرار گرفته است.[۹] مشروعیت جهاد ابتدایی و شرایط آن به ویژه در عصر غیبت، در طول تاریخ اندیشه سیاسی اسلامی، اعم از شیعه و سنی، پیوسته معرکه آرا بوده است.[۱۰] در حالی که بر مشروعیت جهاد دفاعی همگان اتفاق دارند.[۱۱]
فقهای اهلسنت جهاد ابتدایی را در صورت وجود مصلحت اسلام و مسلمانان در آن، که حاکم، چه عادل چه فاسق، آن را تشخیص میدهد، واجب دانستهاند.[۱۲]
مشهور علمای شیعه جهاد ابتدایی را مختص به زمان حضور معصوم(ع) میدانند؛[۱۳] این فقیهان وجوب جهاد ابتدایی و حتی مشروعیت آن را منوط به موافقت و اجازه امام معصوم یا نایب او میدانند.[۱۴] مراد این فقها از نایب امام، نایب خاص است و شامل نایبان عام امام (فقها) در عصر غیبت نمیشود.[۱۵]
برخی فقیهان معاصر قائل به جواز جهاد ابتدایی با وجود فقیه جامع شرایط و حاکمیت وی شدهاند.[۱۶] مطابق این نظر، اجازه امام معصوم یا نایب خاص او برای جهاد لازم نیست و حتی نایب عام او نیز میتواند برای بسط توحید و عدل و جلوگیری از ظلم و استبداد ظالمان و حمایت از مظلومان، به حکم عقل به جهاد ابتدایی روی آورد.[۱۷] به نظر این فقها اجماع مورد ادعا در زمینه عدم جواز جهاد ابتدایی، مناقشهپذیر است و تعبیر «امام عادل» در احادیث جهاد به معنای امام معصوم نیست.[۱۸]
نقد نظریه جهاد ابتدایی
جهاد ابتدایی، علاوه بر فراهمآوردن زمینههای اتهام مسلمانان به خشونت و افراطگرایی، با برخی اصول مسلّم دینی نیز همخوانی لازم را ندارد؛ زیرا مطابق نصّ قرآن کریم، اکراه بر دین جایز نیست و تکلیف انسان مبتنی بر اختیار است[۱۹] و جهاد ابتدایی نمیتواند با آزادی عقیده[۲۰] عقل مستقل سازگار باشد.[۲۱] همچنین مسلمانان به گفتوگوی سازنده و بهخصوص تبلیغ دین به مدارا، احترام متقابل، بصیرتافزایی، حکمت، جدال احسن و موعظه حسنه، سفارش مؤکد شدهاند.[۲۲] همچنین گفته شده تمامی جنگهایی که در صدر اسلام، در دورهٔ پیامبر(ص) رخ داد، جنبهٔ دفاعی داشتهاند.[۲۳] و پیامبر(ص) شیوههایی چون صلحطلبی، عدالتخواهی، تعامل مسالمتآمیز با سایر ملل و تبلیغ و ترویج محتوای اسلام را شیوههای انتقال اسلام معرفی نموده است.[۲۴]
برخی گفتهاند آیات آغازین سورهٔ توبه و دیگر آیات جهاد، که مورد استدلال موافقان جهاد ابتدایی قرار گرفته، آیاتی هستند که جنگ با مشکران عهدشکن که رفتاری خصومتآمیز و جنگافروزانه دارند را مشروع دانسته است؛ بنابراین قتال در این آیات صرفاً واکنشی است و درصدد جواز جهاد ابتدایی نیست و عقیدهٔ باطل آنها کوچکترین مدخلیتی در جواز جنگ ابتدایی ندارد.[۲۵]
برخی گفتهاند مفهوم جهاد ابتدایی نه صرفاً یک حکم تعبدی، بلکه پدیدهای ریشهدار در ساختارهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جوامع عربی پیش از اسلام است.[۲۶] بر این اساس، قدرت و برتری، نظام اجتماعی آن دوره را مشخص میکرد؛ اما اسلام جهاد ابتدایی را به عنوان ابزاری در جهت تحقق عدالت و گسترش توحید مطرح کرد. از این جهت اسلام، ضمن پذیرش منطق قدرت در جامعه آن دوران، آن را در چارچوبی اخلاقی و الهی بازتعریف کرده است.[۲۷]
از منظر امامخمینی
امامخمینی در عصر غیبت، فقیهان جامع شرایط را در مناصب سیاسی و مانند آن جانشین امام معصوم(ع) میشمارد؛ اما دعوت به جهاد ابتدایی را از محدوده اختیارات فقیه خارج میداند؛[۲۸] هرچند در مباحث اجتهادی بعدی خود قول مشهور را قابل مناقشه دانسته است.[۲۹] ایشان در کتاب البیع میفرماید در اختصاص جهاد غیردفاعی به امام معصوم جای بحث و تامل است و وجه تأمل را بیان نفرموده است.[۳۰]
آنچه از آثار امامخمینی به دست میآید، این است که ایشان برای فقیه، ولایت بر جهاد ابتدایی را معتقد نبودند و در تحریرالوسیله، کتاب امر به معروف و نهی از منکر، همهٔ وظایف سیاسی و حکومتی را برای فقیه به غیر از جهاد ابتدایی ثابت میدانند.[۳۱] و در دیگر آثار نیز سخنی از جهاد ابتدایی نکردهاند. بر اساس ادلهای که در کتابهای ایشان برای ولایت فقیه، عقلاً و نقلاً آمده است، نیز نمیشود ولایت فقیهان را برای جهاد ابتدایی ثابت کرد.
پانویس
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه، ج ۱، ص۱۱۵.
- ↑ جصاص، احکام القرآن، ج۳، ص۶۵؛ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل سوره بقره، آیه ۱۹۳.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه، ج۱، ص۱۱۵.
- ↑ جعفرپیشه، و فیاض، «تأملی بر نسبت جهاد ابتدایی و تبلیغ دین»، ص۱۲۳.
- ↑ فخرالمحققین، ایضاح الفوائد فی شرح اشکالات القواعد، ج ۱، ص۳۵۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۱، ص۵۱؛ خوئی، منهاج الصالحین، ج ۱، ص۳۶۹.
- ↑ صرّامی، عدالتنژاد، «جهاد»، ج۱۱، ذیل مدخل.
- ↑ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، ج۲، ص۲.
- ↑ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، ج۲، ص۲؛ ابن قدامه، المغنی، ج۱۰، ص۳۶۴؛ علامه حلّی، تذکره الفقهاء، ج ۹، ص ۸.
- ↑ اخوت، و دهقانی فیروزآبادی، «ریشههای عقلایی جهاد ابتدایی در زندگی عرفی عرب پیش از اسلام و بازتاب آن در قرآن کریم»، ص۱۷۵.
- ↑ احسانی، و دیگران، «واکاوی دیدگاه آیتالله صالحی نجفآباد پیرامون جهاد ابتدایی»، ص۱۰۰.
- ↑ حقیقت، «جهاد ابتدایی از دیدگاه فقه شیعه»، ص۷.
- ↑ جصاص، احکام القرآن، ج ۳، ص ۱۵۴؛ شمس الائمه سرخسی، شرح کتاب السیر الکبیر، ج ۱، ص۱۵۶–۱۵۷؛ ابن قدامه، المغنی، ج ۱۰، ص ۳۷۱؛ شوکانی، نیل الاوطار، ج۷، ص۲۴۲–۲۴۳.
- ↑ حقیقت، «جهاد ابتدایی از دیدگاه فقه شیعه»، ص۷.
- ↑ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، ج ۲، ص ۸؛ طوسی، الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، ص۲۹۰؛ شهیدثانی، مسالک الافهام، ج ۳، ص ۹؛ نجفی، جواهر الکلام، ج۲۱، ص۱۱.
- ↑ شهیدثانی، مسالک الافهام، ج ۳، ص ۹؛ نجفی، جواهر الکلام، ج۲۱، ص۱۱.
- ↑ شاهرودی، فرهنگ فقه فارسی، ج۳، ص۱۴۱.
- ↑ خوئی، منهاج الصالحین، ج۱، ص۳۶۴؛ منتظری، دراسات فی ولایه الفقیه و فقهالدوله الاسلامیه، ج ۱، ص۱۱۵؛ خامنهای، اجوبه الاستفتائات، ج۱، ص۳۳۱.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه، ج ۱، ص۱۱۸.
- ↑ جعفرپیشه، فیاض، «تأملی بر نسبت جهاد ابتدایی و تبلیغ دین»، ص۱۲۳.
- ↑ قاضیزاده، و دیگران، «نقد و تحلیل تطبیقی دیدگاههای توجیهی مفسران معاصر پیرامون آیات جهاد ابتدایی»، ص۱۶۷.
- ↑ حقیقت، «جهاد ابتدایی از دیدگاه فقه شیعه»، ص۷.
- ↑ جعفرپیشه؛ فیاض، «تأملی بر نسبت جهاد ابتدایی و تبلیغ دین»، ص۱۲۳.
- ↑ کاشانی، «بررسی تطبیقی جهاد ابتدایی از منظر فقه و سنت تاریخی معصومین علیهم السلام و عهدین»، ص۵۳.
- ↑ فرهمندپور؛ شاهسون، «بررسی تاریخی جهاد ابتدایی در عصر رسول خدا (ص)»، ص۹۱.
- ↑ صباغچی، و پاکروان، «بازخوانی زمینه محور - متن محور آیات آغازین سورهٔ توبه در مسئلهٔ جهاد ابتدایی»، ص۵۳؛ احسانی؛ و دیگران، «واکاوی دیدگاه آیتالله صالحی نجفآبادی پیرامون جهاد ابتدایی»، ص۱۰۰.
- ↑ اخوت؛ دهقانی فیروزآبادی، «ریشههای عقلایی جهاد ابتدایی در زندگی عرفی عرب پیش از اسلام و بازتاب آن در قرآن کریم»، ص۱۷۵.
- ↑ اخوت؛ دهقانی فیروزآبادی، «ریشههای عقلایی جهاد ابتدایی در زندگی عرفی عرب پیش از اسلام و بازتاب آن در قرآن کریم»، ص۱۷۵.
- ↑ امامخمینی، تحریر الوسیله، ج۱، ص۴۵۹.
- ↑ امامخمینی، البیع، ج۲، ص۶۶۴.
- ↑ فقیهی، «جواز جهاد ابتدایی با اذن فقیه جامع الشرایط با رویکردی به آرای امامخمینی»، ص۱۳۵.
- ↑ امامخمینی، تحریر الوسیله، ج۱، ص۴۵۹.
منابع
- ابن قدامه، عبدالله بن احمد، المغنی، بیروت، دارالکتاب العربی، بیتا.
- احسانی، کیوان؛ حسنبیگی، علی؛ احمدی، تهمینه، «واکاوی دیدگاه آیتالله صالحی نجفآبادی پیرامون جهاد ابتدایی»، احسن الحدیث، شماره ۷، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
- اخوت، وحید، دهقانی فیروزآبادی، حامد، «ریشههای عقلایی جهاد ابتدایی در زندگی عرفی عرب پیش از اسلام و بازتاب آن در قرآن کریم»، پژوهشهای قرآن و حدیث، شماره۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، کتاب البیع، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
- جصاص، احمدبن علی، احکام القرآن، بیروت، چاپ عبدالسلام محمدعلی شاهین، ۱۴۱۵ق.
- جعفرپیشه، مصطفی، فیاض، محمد صادق، «تأملی بر نسبت جهاد ابتدایی و تبلیغ دین»، قرآن، فقه و حقوق اسلامی، شماره ۱۴، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
- حقیقت، سیدصادق، «جهاد ابتدایی از دیدگاه فقه شیعه»، شیعهشناسی، شماره ۷۵، پاییز ۱۴۰۰ش.
- خامنهای، سیدعلی، اجوبه الاستفتائات، ج ۱، کویت، ۱۴۱۵ق.
- خوئی، ابوالقاسم، منهاج الصالحین، قم، ۱۴۱۰ق.
- شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه فارسی، مؤسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، بیتا.
- شمس الائمه سرخسی، محمدبن احمد، شرح کتاب السیر الکبیر، چاپ صلاح الدین منجد، ۱۹۷۱م.
- شهیدثانی، زین الدین بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، ۱۴۱۳–۱۴۱۹ق.
- شوکانی، محمد، نیل الاوطار، شرح منتقی الاخبار من احادیث سیدالاخیار، مصر، شرکه مکتبه و مطبعه مصطفی البابی الحلبی، بیتا.
- صرّامی، سیف اللّه؛ عدالتنژاد، سعید، «جهاد»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- صباغچی، یحیی، پاکروان، مهدیه، «بازخوانی زمینه محور - متن محور آیات آغازین سورهٔ توبه در مسئلهٔ جهاد ابتدایی»، مطالعات قرآن و حدیث، شماره ۲۸، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
- طوسی، محمدبن حسن، الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، تهران، ۱۴۰۰ق.
- طوسی، محمدبن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، ج۲، چاپ محمدتقی کشفی، تهران، ۱۳۸۷ش.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، تذکره الفقهاء، قم، ۱۴۱۴ق.
- فرهمندپور، فهیمه؛ شاهسون، علی اصغر، «بررسی تاریخی جهاد ابتدایی در عصر رسول خدا (ص)»، تاریخ اسلام و ایران، شماره ۴۱، بهار ۱۳۹۸ش.
- فقیهی، علی، «جواز جهاد ابتدایی با اذن فقیه جامع الشرایط با رویکردی به آرای امامخمینی»، پژوهشنامه متین، شماره ۵۰، بهار ۱۳۹۰ش.
- قرطبی، محمدبن احمد، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، ۱۴۰۵ق.
- فخرالمحققین، محمدبن حسن، ایضاح الفوائد فی شرح اشکالات القواعد، چاپ حسین موسوی کرمانی، و دیگران، قم ۱۳۸۷–۱۳۸۹ش.
- قاضیزاده، کاظم؛ کفایی جلیلیفرد، زهرا؛ نیلساز، نصرت؛ نفیسی، شادی، «نقد و تحلیل تطبیقی دیدگاههای توجیهی مفسران معاصر پیرامون آیات جهاد ابتدایی»، پژوهشهای تفسیر تطبیقی، شماره ۱۵، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
- کاشانی، محمد، «بررسی تطبیقی جهاد ابتدایی از منظر فقه و سنت تاریخی معصومین علیهم السلام و عهدین»، کلام و ادیان، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
- منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه، قم، ۱۴۰۹–۱۴۱۱ق.
- نجفی، محمدحسن بن باقر، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، ۱۹۸۱م.