حسابرسی اعمال
حساب اعمال، به معنای سنجش، تقدیر و شمردن اعمال بندگان در روز قیامت میباشد. امامخمینی در آثار خویش با رویکرد فلسفی و عرفانی به بحث از حساب اعمال، صحیفه اعمال، آثار و جایگاه آن پرداخته است.
اهمیت و جایگاه
حساب اعمال در اصطلاح دینی و کلامی به معنای سنجش، تقدیر و شمردن اعمال بندگان در روز قیامت میباشد.[۱] یکی از مباحث مهم کلامی در بحث معادشناسی مراحل و مواقف حساب اعمال آدمی در روز قیامت است. اندیشمندان اسلامی در آثار خویش به بحث حساب اعمال جایگاه و آثار آن پرداختهاند.[۲] امامخمینی نیز در آثار خویش با رویکرد فلسفی و عرفانی به بحث از حساب اعمال، صحیفه اعمال، آثار و جایگاه آن پرداخته است.[۳]
حقیقت حساب و سئوال
ماهیت محاسبه اعمال بندگان و سئوال از آنان در روز رستاخیر با بازجویی و حسابرسی دنیوی کاملاً متفاوت است؛ زیرا در دنیا حسابرسی و بازخواست به منظور کشف واقعیت و تبدیل امر مجهول به معلوم صورت میپذیرد، در حالی که علم خداوند بر همه چیز احاطه دارد و از همه امور آگاه است. بنابراین، تردیدی نیست که حساب و پرسش در روز قیامت به هدف کشف مجهول انجام نمیشود، ازاینرو، غایت حسابرسی الهی، ارائه حقیقت و باطن اعمال و اعتقادات انسان به خود اوست و تحقق این غایت امر تکوینی است که بر طبق مشیت الهی در آخرت واقع میشود.[۴]
اندیشمندان اسلامی با الهام گرفتن از آیات الهی، مردم را در حساب روز قیامت به سه دسته کردهاند: دسته اول مقربان هستند که در معرفت و تجرد به کمال رسیدهاند؛ این گروه حساب ندارند و بدون حساب وارد بهشت میشوند؛ دسته دوم اهل عقاب و کفارند که در پرونده خود عمل نیکی ندارند و بدون حساب وارد جهنم میشوند؛ اما دسته سوم مؤمنان هستند که عمل صالح و سوء دارند که مورد محاسبه قرار میگیرند. البته حقیقت سئوال در روز قیامت از فروع محاسبه و حساب است و این سئوالها تکوینی و به نحو اتم و اکمل صورت میگیرد و آنچه در نفس آدمی، از اعتقادات و اعمال مکنون است به قدرت خداوند آشکار میگردد.[۵]
امامخمینی نیز موقف حساب را از مواقف عظیم قیامت میداند که اگر انسان در این بارگاه به صدق و اخلاص حسابرسی شود، طاعات افراد هر چند بسیار باشد، قبول نمیشود و اگر خداوند به رحمت و تفضل خود محاسبه کند، اعمال کوچک و ناچیز نیز قبول میشوند. به اعتقاد امامخمینی، ترس از حساب روز قیامت به جهت آن است که انسان از اعمال خود میترسد و گرنه حساب حقتعالی عادلانه است و اگر انسان در این دنیا به حساب اعمال خود بپردازد و آن را اصلاح کند، در آنجا نگرانی ندارد؛ زیرا گرفتاریها و عذابهای آخرت، تابع این عالم است و اگر در این عالم انسان در راه مستقیم نبوت و ولایت حرکت کند ترسی از حسابرسی در آخرت نخواهد داشت. امامخمینی معتقد است سئوال از بندگان در روز قیامت به عنوان یکی از مواقف روز قیامت در برابر نعمتهایی است که به بندگان داده شده است؛ ازاینرو، از آنها سئوال و بازخواست میشود که چگونه آن را صرف کردهاند؛ از جمله این نعمتها دین و اسلام است.[۶]
رسیدگی به اعمال
اهل معرفت با استناد به برخی آیات الهی معتقدند انسان بر اساس ملکات خود حسابرسی و به اعمالش رسیدگی میشود. بنابراین، مجموع اعمال هر کس را با میزان تاثیری که هر کدام از آن اعمال در نفس داشته به انسان نشان داده و به آن رسیدگی میشود.[۷]
امامخمینی نیز در بیان کیفیت رسیدگی به اعمال و حسابرسی اعمال با استناد به سوره زلزال، معتقد است برای هر یک از اعمال خوب و بد انسان، در نشئه ملکوتی صورت غیبی است که از این صورتهای غیبی ملکوتی، بهشت و جهنم اعمال تشکیل میشود. به باور امامخمینی، مردم اعمال خود را در آن نشئه میبینند؛ زیرا هر عمل صالحی که با شرایط معنوی و قلبی آورده شود، یک نورانیتی در باطن دارد که انسان را به خدا نزدیک میکند، در مقابل، اعمال سیئه در قلب کدورت و ظلمتی ایجاد میکند و موجب دوری از حق تعالی میشود و حکم روحانیت و انسانیت از فرد برداشته میشود.[۸]
پانویس
- ↑ قرطی، التذکرة فی احوال الموتی و أمور الاخرة، ج۲، ص۲۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۳۹۸؛ طباطبائی، المیزان، ج۱۶، ص۷۹؛ مجلسی بحارالانوار، ج۷، ص۲۶۴؛ ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ج۵، ص۲۱۵؛ اسرار الآیات، ص۲۱۴-۲۱۵؛ الحکمة المتعالیه، ج۹، ص۲۹۸.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلاة، ص۱۰۵؛ صحیفه امام، ج۱۷، ص۴۳۶؛ شرح چهل حدیث، ص۳۵۹-۳۶۰؛ المکاسب المحرمه، ج۲، ص۲۷۷.
- ↑ سعیدی مهر، کلام اسلامی، ج۲، ص۳۰۱-۳۰۴.
- ↑ ملاصدرا، اسرار الآیات، ص۲۱۵؛ مفاتیح الغیب، ص۶۵۴-۶۵۵.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۵۹-۳۶۰؛ صحیفه امام، ج۱۷، ص۴۳۶؛ جهاد اکبر، ص۶۰؛ آداب الصلاة، ص۱۰۵.
- ↑ ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ج۵، ص۲۱۵؛ الحکمة المتعالیه، ج۹، ص۲۹۸؛ اسرار الآیات، ص۲۱۴-۲۱۵.
- ↑ امامخمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۸۱-۲۸۳؛ المکاسب، المحرمه، ج۲، ص۲۷۷-۲۷۸؛ صحیفه، ج۹، ص۴۴۱.
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، جهاد اکبر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مکاسب المحرمه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۹ش.
- سعیدیمهر، محمد، کلام اسلامی، قم، نشر طه، ۱۴۰۰ش.
- طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضلبنحسن، مجمع البیان، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۰۸ ق.
- قرطبی، محمدبناحمد، التذکرة فی احوال الموتی و أمور الاخره، بیروت، المکتبة العصریه، ۱۴۲۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۷۵ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، اسرار الآیات، تهران، نشر انجمن، حکمت، ۱۳۶۰ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مفاتیح الغیب، تصحیح خواجوی، تهران، مؤسسه تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.