حقوق شهروندی
حقوق شهروندی مجموعه حقوقی است که یک شهروند به سبب کرامت ذاتیاش در کشور خود دارد. این حقوق، حق حیات، حق آزادی عقیده و بیان، حق امنیت، حق عدالت، حق مشارکت در تعیین سرنوشت، حق حریم خصوصی و... را شامل میشود. کرامت ذاتی انسان که مورد تأکید اسلام است، خاستگاه حقوق بشر شمرده میشود. آیات و روایات زیادی بر حقوق شهروندی مانند حق حیات و حق آزادی تأکید دارد.
امامخمینی نظرات جامع و فراوانی درباره حقوق شهروندی داشتهاند. بیانات ایشان در رابطه با حقوق امت همراستا با مسائل مطرح در حوزه حقوق شهروندی و حقوق بشر شمرده میشود. از منظر امامخمینی شرط تشکیل اجتماع مترقی و متمدن، رعایت و اجرای حقوق شهروندی افراد است. ایشان بر این عقیده بودند که حقوق شهروندی هدیهای از جانب پروردگار یکتاست به افرادی که در دل اجتماع و تحت لوای حکومت واحدی زندگی میکنند
تعریف و جایگاه
حقوق شهروندی مجموعه مقررات و قوانینی است که در ابعاد حقوق مدنی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و قضایی جهت اتباع یک کشور بهطور یکسان در نظر گرفته شده و این افراد در مقابل، مکلف به مساعدت مسئولانه در برابر جامعه سیاسی خود (دولت) هستند.[۱] به عبارت بهتر یک شهروند به واسطه حیثیت انسانی و به جهت کرامت ذاتیاش دارای یک سلسله حقوق و آزادیهایی از قبیل حق حیات، حق احترام، حق آزادی، حق مساوات و حق امنیت و... شده است.[۲] این حقوق عطیه کسی نیست تا کسی بتواند آن را بازپس گیرد؛ بلکه هدیهای است الهی و هیچ مقام بشری از جمله حکومت یا مقامات مذهبی این حق را اعطا نمیکند. این حقوق دارای خاصیت همگانی و جهان شمولند و هر فرد بشر در هر کجا که باشد با هر نژاد، جنس، زبان و دین از این حقوق برخوردار خواهد بود. این حقوق، ذاتی، فطری و مربوط به طبیعت انسانهاست و به هیچ قرارداد و وضعی وابسته نیست.[۳]
حقوق شهروندی از جمله مفاهیم نوظهوری است که توجه ویژهای به برابری و عدالت دارند و در نظریات مختلف سیاسی، اجتماعی و حقوقی از جایگاه خاصی برخوردار است. حقوق شهروندی از ارکان اصلی حقوق بشر به شمار میآید و در چهارچوب حکومتهای دموکراتیک به دست میآید.[۴] رعایت حقوق شهروندی منجر به توزیع عادلانه قدرت، ثروت و حتی اطلاعات میشود.[۵]
یکی از شاخصههای مهم ارزیابی رضایت مردم از کارگزاران حکومتی عملکرد آنان در تحقق حقوق شهروندی آحاد جامعه است. بهگونهای که میتوان تناسب محسوسی میان رضایتمندی مردم از دولت و عملکرد دولت در التزام به رعایت حقوق شهروندی را مشاهده کرد.[۶] حقوق شهروندی به منظور ایجاد توازن در شخصیت، آسایش خاطر و اجتناب از مورد سوء استفاده قرار گرفتن و نادیده گرفته شدن ارزش انسانی توسط دیگران، بسیار حائز اهمیت میباشد. مبنای حقوق شهروندی حقوق عمومی است؛ از برجستهترین حقوق عمومی یک شهروند آزادی بیان، آزادی عقیده، آزادی مالکیت، آزادی رفت و آمد، دسترسی شهروندان به مسؤلین شهری و نظارت بر عملکرد آنان، عدم تبعیض و انعکاس نظرات واقعی مردم در وسایل ارتباط جمعی میباشد.[۷]
حقوق شهروندی در اسلام
مهمترین مصادیق حقوق شهروندی در شرع مقدس اسلام «حق آزادی، حق عدالت اجتماعی و حق امنیت» است که سایر مصادیق حقوق شهروندی هریک به نوعی به یکی از این سه حق بنیادین بازمیگردد و هر سه این حقوق ریشه در یک حق دارند و آن «حقوق مدنی» است. البته شهروندان در مقابل این حقوق که با تدبیر حکومت از آن بهرهمند میشوند نسبت به سرنوشت جامعه سیاسی خود، مسئول شمرده میشوند و مطابق قانون، دارای تکالیف اجتماعی خواهند بود.[۸] حق حیات، حق آزادی، حق مشارکت در تعیین سرنوشت، حق آزادی اندیشه و حق حریم خصوصی که از مصادیق حقوق شهروندی شمرده میشود به کرات در آیات و روایات در جهت حفظ کرامت انسانی آمده و بر رعایت آن تأکید شده است.[۹]
انسان از نظرگاه اسلام از جایگاه والایی برخوردار است. در قرآن آیات زیادی است که از کرامت و حقوق انسان سخن میگوید.(مانند: سوره بقره، آیه ۳۰؛ سوره اسرا، آیه ۷۰؛ سوره مائده، آیه ۳۲).[۱۰] کرامت یکی از حقوق فطری انسانها است که اسلام بر آن تأکید فراوانی دارد و هیچ حکومتی نمیتواند آن را از شهروندان خود سلب کند.[۱۱] کرامت ذاتی، مبنای حقوق بشر و حقوق شهروندی میباشد.[۱۲] از وظایف مهم نظام اسلامی، ایجاد بستر مناسب برای بهرهمندی شهروندان از همه ظرفیتهای مادی و معنوی است که خداوند برای تأمین سعادت و تعالی در وجود انسان و جهان آفرینش قرار دادهاست.[۱۳] برابری شهروندان در مقابل قانون، تأمین حقوق قضایی و اقتصادی شهروندان، نظارت شهروندان بر عملکرد حاکمان، حق شهروندان در انتخاب حاکمان و تعیین سرنوشت، آزادی عقیده و نفی اکراه در دین، حق کرامت و احترام انسانی و اصل خدمتگذاری حکومت اسلامی مهمترین حقوق شهروندی است که دولت اسلامی موظف به تضمین آنهاست.[۱۴]
سیره پیامبر(ص)
اقدامات پیامبر(ص) از قبیل ایجاد پیمان برادری میان مهاجرین و انصار، تقبیح هر گونه نژادگرایی، رعایت حقوق اقلیتها، مدارا و گفتگوی پیامبر(ص) با مخالفان، آموختن خواندن و نوشتن به مسلمانان توسط اسرای جنگی کفار، حرکت به سوی حذف بردهداری با اتخاذ سیاستهایی از قبیل احکام آزادسازی بردگان در قبال قصور در انجام اعمال دینی توسط مالکین بردگان و … بیانگر این مطلب است که رعایت حقوق شهروندی از موضوعات برجسته سیره سیاسی پیامبر(ص) بود.[۱۵]
زندگانی امام علی(ع) و خلافت کوتاه ایشان و نامه مشهورش به مالک اشتر، نمونه کاملی از رعایت حقوق بشر و حقوق شهروندی توسط حضرت علی(ع) میباشد.[۱۶] نهجالبلاغه، به عنوان یک متن دینی حاوی پیامهایی است که میتواند در تحقق شرایط جامعه مبتنی بر اصول زندگی مدنی و قواعد حقوق شهروندی موثر باشد.[۱۷]
برابری انسانها در قرآن
آموزههای قرآنی به عنوان مهمترین خاستگاه حقوق شهروندی با تأکید بر برابری همه افراد از هر نژاد و رنگ، هرگونه امتیازبندی و تفاوت گذاری براساس ویژگیهای مادی و ظاهری را مردود اعلام نموده (نساء: ۱) و تنها معیار برتری افراد بر یکدیگر را تقوای الهی معرفی میکند (حجرات: ۱۳).[۱۸] قرآن در خطابهای خود تمامی مردم را مورد خطاب قرار میدهد (یا ایُّهَا النَاس…) و ذکری از قبیله خاص، ملت یا نژادی به میان نمیآورد.[۱۹]
قرآن مردم را به اصل اولی آنها که همان آدم و حوا باشد متوجه میسازد تا به آنها یادآور شود که همگی از یک پدر و مادر هستید. اسلام همه افراد بشر را از نظر حقوق و تکالیف انسانی، یکسان میداند؛ زیرا همه آنها در انسانیت با هم برابر و از جهت آفرینش با هم برادرند. در اسلام اصل تساوی مجازاتها برای همه افراد اعم از مرد و زن، مسئول و غیرمسئول بهطور یکسان اعمال میشد و حق اقامه دعوا در مقابل تخلفات مقامات حاکم برای همه مردم پیشبینی شده است.[۲۰]
حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی
امامخمینی نظرات جامعی پیرامون حقوق شهروندی داشت. ایشان حاکم اسلامی را خادم ملت و وی را مکلف به برپایی عدالت در جامعه میدانست. بیانات ایشان در رابطه با حقوق امت همراستا با مسائل مطرح در حوزه حقوق شهروندی و حقوق بشر بود. واژه ملت در صحیفه امامخمینی پس از واژه اسلام دومین واژه پرکاربرد است. که این خود بیانگر اهمیتی است که امام به حقوق مردم میدادند.[۲۱] دعوت به رعایت حقوق فردی و اجتماعی افراد در جامعه در مکتب نظری و عملی امامخمینی یک تاکتیک یا ابزار مصلحتی برای پیشبرد اهداف سیاسی در زمان انقلاب نبود، بلکه جوهره درک وی از انسان و ماهیت اجتماعی او، سیاسی بودن کلیت اسلام و اصول تعالیم اسلامی و قرآنی چنین نگاهی را نسبت به انسان در او ایجاد نمود.[۲۲]
از منظر امامخمینی شرط تشکیل اجتماع مترقی و متمدن، رعایت و اجرای حقوق شهروندی افراد است. تا زمانی که نیازهای اساسی و اولیه بشر مورد حمایت قرار نگیرند بشر نمیتواند به تعالی بیاندیشد. ایشان بر این عقیده بودند که حقوق شهروندی هدیهای از جانب پروردگار یکتاست به افرادی که در دل اجتماع و تحت لوای حکومت واحدی زندگی میکنند و هیچ مقام بشری از جمله حکومت یا مقامات رسمی و… نمیتواند افراد را از این حق طبیعی خود محروم سازد و تفاوت در نوع نژاد، جنس، زبان، دین، اندیشه و… تأثیری در کیفیت و کمیت این حقوق ندارد و همه افراد علیرغم تمام تفاوتهای ذاتی و اکتسابی آنها از این حقوق برخوردارند.[۲۳]
اقامه عدل و انصاف در جامعه، که از حقوق شهروندی شمرده میشود، از دغدغههای امامخمینی بود. ایشان هدف از اسلام را اقامه حکومتی عدلگستر میدانستند و حکومت اسلامی را حکومت عدل معرفی میکردند و همواره بر مسئولیت حاکم در رسیدگی به امور فقرا، مساکین و از کارافتادگان تأکید مینمودند.[۲۴] امام به وجود حریم خصوصی برای شهروندان معتقد بودند، اما بر مبنای مقررات نشأت گرفته از وحی الهی حدود آن را محدود میکردند و اخلاق عمومی را در این رابطه لحاظ قرار میدادند. مهمترین وجه اندیشه امام در حوزه حریم خصوصی را میتوان در فرمان هشت مادهای ایشان مورد بررسی قرار داد.[۲۵] فرمان هشت مادهای امامخمینی در سال ۱۳۶۱ش را باید به عنوان نخستین پیام حقوق بشر و شهروندی پس از انقلاب اسلامی دانست و این پیام تمام وجوه کرامت و عزت انسانی را در بر میگیرد.[۲۶] از دیگر حقوق شهروندی، حقوق اقلیتها است که از منظر امامخمینی، نهتنها هیچگونه ظلمی بر اقلیتها روا نمیشود، بلکه در نظام اسلامی، آنان از حقوق و آزادیهای مشروع، رفاه، امنیت و زندگی مسالمتآمیز و برابر با دیگر شهروندان بهرهمند میشوند.[۲۷]
حق آزادی
از نظر امامخمینی آزادی جزء اولین حقوق مردم است[۲۸] و موهبتی است از جانب ذات باریتعالی و حکومتها نمیتوانند این حق را نادیده بگیرند.[۲۹] امام آزادی را عطیه خداوند و به تبع آن حق دخالت در آزادی بشر را منحصر به ذات مقدس حق میداند.[۳۰] لذا از نظر ایشان حکومت نه تنها باید دغدغه آزادی شهروندان را داشته باشد بلکه باید اسباب تضمین آن را فراهم آورد.[۳۱] ایشان اولین مرحله شکلگیری تمدن را آزادی ملتها قلمداد کردهاند[۳۲] و مملکتی که فاقد آزادی است را فاقد تمدن میدانند.[۳۳] امام آزادی را امری واضح و بینیاز از تعریف میدانستند[۳۴] و آن را از بنیادهای اسلام[۳۵] و بهترین نعمت داده شده به بشر از جانب خدای تعالی میشمردند[۳۶]
پانویس
- ↑ موسوی بجنوردی؛ مهریزی ثانی، «حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی»، ص۵.
- ↑ موسوی بجنوردی؛ مهریزی ثانی، «حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی»، ص۵.
- ↑ موسوی بجنوردی؛ مهریزی ثانی، «حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی»، ص۵.
- ↑ دشتی؛ شاحیدر، «تبیین نقش جامعه مدنی در تحقق حقوق شهروندی»، ص۷۱.
- ↑ پورسعید؛ توتونچیان، «مبانی دینی حقوق شهروندی»، ص۲۴۱.
- ↑ رجائی؛ و دیگران، «چیستی حقوق شهروندی و راهکارهای فراگیرسازی آن در جامعه»، ص۲۵.
- ↑ حاجیانی، صالحی، «حقوق شهروندی در آموزههای دینی از منظر قرآن کریم و نهج البلاغه»، ص۲.
- ↑ موسوی بجنوردی؛ مهریزی ثانی، «حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی»، ص۲۲.
- ↑ رجائی؛ شبانپور، «بررسی حقوق شهروندی با استناد به آیات قرآنی، مبانی اسلامی و نهج البلاغه»، ص۹۷۳.
- ↑ آراسته، «حقوق شهروندی از منظر اسلام و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، ص۱۰۵۳.
- ↑ ملکشاه، کرباسیان، «حقوق شهروندی و کرامت انسانی در پرتو قرآن کریم»، ص۱۶.
- ↑ ملکشاه، کرباسیان، «حقوق شهروندی و کرامت انسانی در پرتو قرآن کریم»، ص۱۶.
- ↑ ملکشاه، کرباسیان، «حقوق شهروندی و کرامت انسانی در پرتو قرآن کریم»، ص۱۶.
- ↑ قنبری، «درآمدی بر مبانی حقوق شهروندی در پرتو حقوق عمومی اسلام»، ص۷.
- ↑ موسوی بجنوردی؛ مهریزی ثانی، «حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی»، ص۷.
- ↑ درخشان، «حقوق شهروندی در عهدنامه مالک اشتر (نامه ۵۳ نهج البلاغه)»، ص۹.
- ↑ رسولیفرد، «حقوق شهروندی در اسلام از دیدگاه امام علی(ع)»، ص۵۱؛ نورانی؛ و دیگران، «بررسی جایگاه و ابعاد حقوق شهروندی در قرآن و نهجالبلاغه»، ص۶۲۹.
- ↑ آراسته، «حقوق شهروندی از منظر اسلام و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، ص۱۰۵۳.
- ↑ موسوی بجنوردی؛ مهریزی ثانی، «حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی»، ص۶.
- ↑ موسوی بجنوردی؛ مهریزی ثانی، «حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی»، ص۶.
- ↑ موسوی بجنوردی؛ مهریزی ثانی، «حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی»، ص۲.
- ↑ آراسته، «حقوق شهروندی از منظر اسلام و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، ص۱۰۵۷.
- ↑ موسوی بجنوردی؛ مهریزی ثانی، «حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی»، ص۲۲.
- ↑ موسوی بجنوردی؛ مهریزی ثانی، «حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی»، ص۱۶.
- ↑ موسوی بجنوردی؛ مهریزی ثانی، «حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی»، ص۱۸.
- ↑ شادمانی، «حقوق شهروندی از منظر امامخمینی»، ص۹.
- ↑ بهرامی؛ هاشمی، «الگوی فرهنگ حکمرانی امامخمینی در قبال اقلیتهای دینی مبتنی بر کرامت انسانی»، ص۱۴.
- ↑ موسوی بجنوردی؛ مهریزی ثانی، «حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی»، ص۱۰.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۳، ص۵۱۰.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۳، ص۴۰۶.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۲، ۲۸۳.
- ↑ بهرامیان؛ قیومزاده، «بررسی حقوق شهروندی در اسلام از دیدگاه امامخمینی»، ص۶۸.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۵، ص۳۲.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۰، ص۹۴ و ۹۵.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۴، ص۲۴۲.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۷، ص۳۶۷ و ص۳۶۸.
منابع
- آراسته، ایمان، «حقوق شهروندی از منظر اسلام و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شماره ۱، دوره دهم، بهار ۱۴۰۳ش.
- امامخمینی، سید روح الله، صحیفه امام، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- بهرامی، حمزهعلی، هاشمی، مریم السادات، «الگوی فرهنگ حکمرانی امامخمینی در قبال اقلیتهای دینی مبتنی بر کرامت انسانی»، مطالعات فقه و حقوق فرهنگی، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۴۰۴ش.
- بهرامیان، نسرین؛ قیومزاده، محمود، «بررسی حقوق شهروندی در اسلام از دیدگاه امامخمینی»، عرشیان فارس، شماره ۳، پاییز ۱۴۰۱ش.
- پورسعید، رامین، توتونچیان، مهری، «مبانی دینی حقوق شهروندی»، مطالعات حقوق شهروندی، شماره ۲۰، خرداد ۱۴۰۰ش.
- حاجیانی، حسین، صالحی، ابوذر، «حقوق شهروندی در آموزههای دینی از منظر قرآن کریم و نهج البلاغه»، پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، شماره ۸۰، سال هفتم، اسفند ۱۴۰۴ش.
- درخشان، بهرام، «حقوق شهروندی در عهدنامه مالک اشتر (نامه ۵۳ نهج البلاغه)»، آیین علوی، شماره ۹، سال سوم، بهار ۱۴۰۲ش.
- دشتی، فرزانه، شاحیدر، عبدالکریم، «تبیین نقش جامعه مدنی در تحقق حقوق شهروندی»، تمدن حقوقی، شماره ۱۰، بهار ۱۴۰۱ش.
- رجائی، امین؛ شبانپور، عباس، «بررسی حقوق شهروندی با استناد به آیات قرآنی، مبانی اسلامی و نهج البلاغه»، کنفرانس بینالمللی پژوهشهای دینی، علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام مجموعه مقالات دومین کنفرانس بینالمللی پژوهشهای دینی، علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام.
- رجائی، مهدی؛ حیدری، ابراهیم؛ حیدرپور، جعفر، «چیستی حقوق شهروندی و راهکارهای فراگیرسازی آن در جامعه»، دین و قانون، شماره ۳۹، بهار ۱۴۰۲ش.
- رسولیفرد، زینب، «حقوق شهروندی در اسلام از دیدگاه امام علی(ع)»، رهیافتهای نوین در مطالعات اسلامی، شماره ۹، زمستان ۱۴۰۰ش.
- شادمانی، مهدیه، «حقوق شهروندی از منظر امامخمینی»، پژوهشنامه حقوق بشری، شماره ۵، پاییز ۱۳۹۵ش.
- قنبری، مهدی، «درآمدی بر مبانی حقوق شهروندی در پرتو حقوق عمومی اسلام»، فقه و تاریخ تمدن، شماره ۴، سال ششم، زمستان ۱۳۹۹ش.
- ملکشاه، آرزو، کرباسیان، مهدی، «حقوق شهروندی و کرامت انسانی در پرتو قرآن کریم»، پژوهشهای حقوقی میان رشتهای، شماره ۱۸، تابستان ۱۴۰۳ش.
- موسوی بجنوردی، سید محمد؛ محمد مهریزی ثانی، «حقوق شهروندی از نگاه امامخمینی»، پژوهشنامه متین، شماره ۶۱، زمستان ۱۳۹۲ش.
- نورانی، یوسف؛ محمدی، غفار؛ شکری، قدرتالله، «بررسی جایگاه و ابعاد حقوق شهروندی در قرآن و نهج البلاغه»، مطالعات حقوق شهروندی، شماره ۲۳، شهریور ۱۴۰۰ش.