سر وجودی
سرّ وجودی، به معنای رابطه خاص غیبی هر یک از اشیاء با حضرت حق میباشد که هیچ واسطهای بین آن و پروردگارش نیست. امامخمینی در آثار خویش به بحث سرّ وجودی پرداخته و با استناد به برخی آیات الهی و روایات، جایگاه و حقیقت سرّ وجودی را تحلیل و بررسی کرده است.
اهمیت و جایگاه سرّ وجودی
سرّ وجودی در اصطلاح عرفانی به معنای رابطه خاص غیبی هر یک از اشیاء با حضرت حق میباشد که هیچ واسطهای بین آن و پروردگارش نیست. (جندی، شرح فصوص الحکم، ص۹۸؛ کاشانی، الطایف الاعلام، ص۳۱۹؛ اصطلاحات الصوفیه، ص۸۱ و ۲۵۲). اهل معرفت در مباحث عرفان سلوکی و در موارد متعددی نظیر معرفتشناسی، لطایف سبعه بطونی و سلسله مراتب خلقی به بحث از سر وجودی پرداختهاند. (قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۲۹۷-۲۹۹؛ ابنعربی، الفتوحات المکیه، ج۳، ص۳۴۳؛ قمشهای، مجموعه آثار حکیم صهبا، ص۲۱۱؛ فضلی، پیش انگارههای انسانشناختی، ص۲۴۴؛ شاهآبادی، رشحات البحار، ص۱۹۸). امامخمینی در آثار خویش به بحث سرّ وجودی پرداخته و با استناد آیات الهی و روایات جایگاه و حقیقت سرّ وجودی را مورد تحلیل و بررسی قرار داده است. (امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۱۲۷؛ آداب الصلاة، ص۱۱۵-۱۱۸؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، ص۲۱۸؛ سرّ الصلاة، ص۶۶).
بیان سرّ وجودی
امامخمینی با استناد به آیه «لکلٍ وجهة هو مولیها» (بقره: ۱۹۸) سرّ وجودی را همان وجه خاص میداند که وجهه غیبی احدی هر یک از اشیاء است؛ زیرا احدیت ذاتی، سرّ وجودی با هر یک از اشیاء را دارد. در حقیقت سرّ وجودی رابطه خاص غیبی هر یک از اشیاء با حضرت احدیت است. البته سرّ وجودی در آثار عرفانی امامخمینی به دو قسم علمی اسمائی و سرّ وجودی عینی تقسیم میشود، سرّ وجودی علمی اسمائی جهت ارتباط مستقیم اعیان ثابته به عنوان تعینات علمی و حدود اسمائی الهی با وجود حقتعالی در حضرت علمیه است، و سرّ وجودی عینی جهت ارتباط مستقیم خارجی به عنوان تعینات خلقی در مراتب عینی میباشد. (امامخمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم ومصباح الأنس، ص۳۲ و ۲۱۸؛ فضلی، پیش انگارههای انسانشناختی، ص۱۹۵-۱۹۶). به اعتقاد امامخمینی این سرّ وجودی آنگاه به فعلیت میرسد که سالک حقیقت قلبی خود را از همه تعینات مراتب تعلقات کونی خارج و حقیقت خود را از غیر تهی کرده باشد، در این صورت، سرّ الهی و وجودی را در همه موجودات مشاهده میکند و وجه الهی را در سراسر نظام هستی میبیند. (امامخمینی، سرّ الصلاة، ص۶۶).
توجه سرّی
به باور اهل معرفت، خداوند متعال در دل همه موجودات حضور و معیت وجودی دارد. این حضور و معیت از یک ارتباط سرّی و توجه خاص سرّی خبر میدهد که از فرهنگ عرفانی به آن توجه سرّی گویند. (قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۲۹۷-۲۹۸؛ مصباح الشریعه، ص۱۳۴؛ فضلی، پیش انگارههایهای انسانشناختی، ص۲۴۴). امامخمینی نیز با استناد به آیه «إنی وجهت وجهی للذی فطر السماوات الارض» (انعام: ۷۹) معتقد است انسان به حسب فطرت اصلی و جبلت ذاتی خویش وجه قلبش و سرّ وجودیش متوجه جمیل علی الاطلاق میباشد، ازاینرو سالک با سیر و سلوک و طی مدارج میتواند به توجه سرّی و سرّ وجهی برسد و به مقام وحدت و باطن روح روی آورد و چون به قلب خود فهماند که همه دار تحقق باطل است و فقط جمال ذات، حق میباشد با فطرت خود به این توجه سرّی اذعان میکند. (امامخمینی، آداب الصلاة، ص۱۱۵-۱۱۸؛ شرح چهل حدیث، ص۱۲۷).
منابع
- ابنعربی، محییالدین، الفتوحات المکیه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، سرّالصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- جندی، مؤیدالدّین، شرح فصوص الحکم، تصحیح سیدجلالالدّین آشتیانی، قم، بوستان کتاب، ۱۴۲۳ق.
- شاه آبادی، محمدعلی، رشحات البحار، تهران، فرهنگ و اندیشه، ۱۳۸۶ش.
- فضلی، علی، پیش انگارههای انسانشناختی، تهران، فرهنگ و اندیشه، ۱۳۷۹ش.
- قمشهای، مجموعه آثار حکیم صهبا، اصفهان، نشر کانون، ۱۳۷۸ش.
- قیصری، داوودبنمحمود، شرح فصوص الحکم، تصحیح و تعلیق سیدجلالالّدین آشتیانی، تهران، نشر علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، اصطلاحات الصوفیه، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۷۹ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، لطایف الاعلام، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۹۶ش.
- منسوب به امام صادق (ع)، مصباح الشریعه، بیروت موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۰ق.
نویسنده: باقر صاحبی