مدرسه عالی شهید مطهری
مدرسه عالی شهید مطهری (مدرسه سپهسالار) یک دانشگاه علوم اسلامی در تهران است. از مهمترین ویژگیهای این دانشگاه تحصیل همزمان علوم حوزوی و دانشگاهی است. این مدرسه و مسجدِ در کنارش که از بناهای شاخص معماری اسلامی در ایران شمرده میشود، توسط میرزا حسینخان سپهسالار از سیاستمداران متجدد دوره قاجار ساخته شد. این مدرسه پس از انقلاب اسلامی، از سپهسالار به شهید مطهری تغییر نام یافت.
پس از انقلاب اسلامی، امامخمینی در دی ماه ۱۳۶۱ش، محمد امامی کاشانی را به تولیت مسجد و مدرسه عالی شهید مطهری منصوب کرد. محمد امامی کاشانی تا زمان وفات (۱۲ اسفند ۱۴۰۲ش) تولیت این مدرسه را بر عهده داشت.
تاریخچه
بنای مدرسهعالی شهید مطهری تحت نام مدرسهعالی سپهسالار توسط میرزا حسینخان سپهسالار (۱۲۰۶–۱۲۶۰ش)، صدراعظم ایران، در سال ۱۲۵۷ شمسی بر اساس نهاد وقف بنیان نهاده شد؛ و پس از مدتی وقفه در سال ۱۲۶۱ شمسی اتمام پذیرفت. این مدرسه باهدف بهرهگیری از علوم جدید در پیشبرد معارف اسلامی در سال ۱۲۷۱ شمسی آغاز به کار و مطابق وقفنامه، طلاب این مدرسه فقه، اصول و علوم معقول و منقول را فرا میگرفتند.[۱] دوره اول مدرسه عالی سپهسالار را از مهمترین ادوار آن بهشمار میآورند و طلاب آن به مقامات عالی علمی رسیدند.[۲] برخی مدرسین معروف در علوم معقول آن دوره عبارت بودهاند از میرزا هاشم گیلانی، میرزا طاهر تنکابنی، آقا میرزا حسن کرمانشاهی، آقا میرزا مهدی آشتیانی و در رشته منقول حاج شیخ عبد النبی، سید حسن مدرس و شیخ محمد حسین یزدی که کلیه ایشان در علوم دینی به درجه اجتهاد رسیده و از علمای طراز اول بهشمار میرفتند.[۳]
این مدرسه تا قبل از تأسیس دانشگاه تهران، مختص طلاب بود اما در هنگام تأسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳ش مدرسه سپهسالار مقر دانشکده معقول و منقول قرار داده شد.[۴]
مدرسه و مسجد شهید مطهری در ردیف باشکوهترین و بزرگترین بناهای دوره اسلامی در ایران[۵] و از بناهای شاخص و مهم پایتخت و به لحاظ تزئینات بیشمار و تناسبات موزون آن اثری ارزشمند در هنر و معماری ایران اسلامی به شمار میرود.[۶] طراحی مسجد را ممتحنالدوله، اولین معمار تحصیل کرده ایرانی در اروپا، به عهده گرفت و معمار آن استاد حاج حسن قمی بود.[۷]
کتابخانهای کم نظیر
کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری به همت سپهسالار و با خرید کتابخانههای دیگران پایهگذاری شد. پس از سپهسالار به مرور زمان بر تعداد کتب کتابخانه افزوده گردید و اکنون کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار از نفیسترین کتابخانههای ایران بهشمار میرود.[۸] این کتابخانه اکنون یکی از بزرگترین مجموعههای خطی و سنگی کشور را در اختیار دارد. بخش خطی آن مشتمل بر چهار هزار و اندی نسخه خطی و بخش سنگی آن متضمن هزاران نسخه ارزشمند است.[۹] بخش خطی کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری شامل کتاب و مرقعات بسیار نفیس و گاه منحصر به فرد است که باعث شهرت جهانی این کتابخانه شده است. تعدادی از این کتابها ارزش هنری بسیاری دارد. کتابهای مذکور بیشتر در زمینه علوم قرآنی، فقه و اصول، نجوم، ریاضیات، ادبیات، تاریخ، حدیث، علوم طبیعی و پزشکی است.[۱۰]
واقعه به توپ بستن و تصرف مسجد سپهسالار
در سال ۱۳۲۶ قمری، در جریان وقایع انقلاب مشروطه، مسجد و مدرسه سپهسالار به عنوان پایگاه مقاومت مردم در برابر نیروهای خارجی و حکومت استبدادی تبدیل شد. [۱۱] این مسجد به دلیل نقش فعالش در حمایت از مشروطهخواهان، مورد توجه نیروهای روسی قرار گرفت.[۱۲] در این سال، سربازان لیاخوف روسی به دستور محمدعلی شاه قاجار، مجلس شورای ملی را به توپ بستند و در ادامه، مسجد و مدرسه سپهسالار نیز مورد حمله قرار گرفت. این بنا به دلیل گلولهباران شدید، آسیبهای جدی دید و برای مدتی به حالت تعطیل درآمد. تصرف مسجد و مدرسه سپهسالار توسط نیروهای روسی در جریان به توپ بستن مجلس، یکی از وقایع تلخ و تأثیرگذار در تاریخ معاصر ایران محسوب میشود.[۱۳]
پس از انقلاب اسلامی
پس از انقلاب اسلامی و با شهادت مرتضی مطهری، مدرسهعالی سپهسالار به مدرسهعالی شهید مطهری تغییر نام یافت. در سال ۱۳۶۰ش مدرسهعالی شهید مطهری با پذیرش دانشجو در رشته علوم دینی و معارف اسلامی، دوره جدید فعالیتهای منسجم و مدون علمی خود را آغاز کرد.[۱۴] پس از آن این مدرسه، در رشته های علوم دینی و بیشتر فقهی و حقوقی و فلسفه و کلام اسلامی در سه مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد و دکتری دانشجو میپذیرد.[۱۵] این مدرسه با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی در ۲۴ فروردین ۱۳۸۹، به نام مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری شناخته شد.[۱۶]
پس از انقلاب اسلامی، مسجد و مدرسه عالی شهید مطهری میزبان بسیاری از مراسم مهم مذهبی، کشوری و لشکری است و به این اعتبار میتوان آن را بنای یادمانی دانست که در تحولات سیاسی یکصد ساله اخیر مطرح بودهاست. این مدرسه عالی از پیشینه طولانی در زمینه تلفیق نظام و مفاد تعلیمی حوزه و دانشگاه برخوردار است.[۱۷] از مهمترین ویژگیهای این دانشگاه تحصیل همزمان علوم حوزوی و دانشگاهی است.[۱۸]
سخنرانی امامخمینی در جمع مردم و کارکنان و محصلین مدرسهعالی شهید مطهری
امامخمینی در ۱۰ اسفند ۱۳۵۹ش در جمع کارکنان و محصلین مدرسه عالی شهید مطهری سخنرانی کرد. امام در این سخنرانی محصلین این مدرسه را توصیه میکنند که طوری تحصیل کنند تا مانند شهید مطهری فردی مفید برای اسلام شوند. امام محصلین این مدرسه را به توجه به خداوند و اخلاص در اعمال و جدیت در تحصیل و همچنین تهذیب نفس توصیه میکنند و میفرمایند باید علوم اسلامی همراه با نفوس اسلامی باشد و در کنار تحصیل در علوم اسلامی میبایست تهذیب اسلامی نیز مورد توجه قرار گیرد.[۱۹]
تولیت
پس از انقلاب اسلامی، امامخمینی در دی ماه ۱۳۶۱ش، محمد امامی کاشانی را به تولیت مسجد و مدرسه عالی شهید مطهری منصوب کرد. در این حکم حضرت امام از امامی کاشانی میخواهد امور این مدرسه را با دقت تمام تحت نظر گرفته و با کمال جدیت خدمات خود به این مدرسه را ادامه دهد.[۲۰] محمد امامی کاشانی تا ۱۲ اسفند ۱۴۰۲ تولیت این مدرسه را بر عهده داشت. در تاریخ ۲۶ فروردین ۱۴۰۳، آیتالله خامنهای، عبدالعلی توجّهی را به تولیت مدرسه عالی و مسجد شهید مطهری منصوب کرد.[۲۱]
اداره مدرسه و مسجد سپهسالار پس از تأسیس، با دربار بود و در نتیجه نایبان تولیت از طرف پادشاه وقت تعیین میشدند. نایبان تولیت مسجد سپهسالار تا امروز به این ترتیب بودهاند: در زمان ناصرالدین شاه، امین همایون. در زمان مظفرالدین شاه، موثق الملک. در زمان محمدعلی شاه، سیدجواد ظهیر الاسلام. در زمان احمد شاه نیابت تولیت را عضد الملک داشت و بعد به حاج صدر الدوله عضد الملک (فرزند عضد الملک بزرگ) و ظهیر الاسلام رسید.[۲۲]
در دوران سلطنت رضاشاه پهلوی تولیت مدرسه سپهسالار نخست با سیدحسن مدرس و سپس با مستشار الدوله ولی بعداً کلیه امور مربوط به مدرسه عالی و مسجد سپهسالار بر عهده وزارت فرهنگ گذارده شد و البته وزرای معارف وقت نیابت تولیت را عهدهدار بودند. در برخی سالها نیز تولیت به صدر الاشراف نخستوزیر اسبق، و همچنین ظهیر الاسلام تفویض گردید.[۲۳]
پانویس
- ↑ «تاریخچه مدرسهعالی شهید مطهری»، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری.
- ↑ برزین، «مسجد سپهسالار و وقایعی که در آن روی دادهاست»، ص۲۴۶.
- ↑ برزین، «مسجد سپهسالار و وقایعی که در آن روی دادهاست»، ص۲۴۶.
- ↑ برزین، «مسجد سپهسالار و وقایعی که در آن روی دادهاست»، ص۲۴۶؛ «تاریخچه مدرسهعالی شهید مطهری»، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری.
- ↑ قنبری، و دیگران، «بررسی تطبیقی کالبدی مسجد سپهسالار (مطهری) و مساجد عثمانی (مسجد سلطان احمد و مسجد ایاصوفیه)»، ص۴۷.
- ↑ نظریان، «معرفی بنا، آرایهها و نقوش مسجد و مدرسه عالی شهید مطهری (سپهسالار)»، ص۸۸۸.
- ↑ قنبری، و دیگران، «بررسی تطبیقی کالبدی مسجد سپهسالار (مطهری) و مساجد عثمانی (مسجد سلطان احمد و مسجد ایاصوفیه)»، ص۴۷؛ بمانیان، و دیگران، «بررسی سیر تحول عناصر کالبدی در مسجد - مدرسه شهید مطهری»، ص۸۸.
- ↑ برزین، «مسجد سپهسالار و وقایعی که در آن روی دادهاست»، ص۲۴۹.
- ↑ نقیبی، «فهرست نسخههای خطی کتابخانهی مدرسه عالی شهید مطهری (سپهسالار) در زمینه علم اخلاق»، ص۵۹.
- ↑ «از سپهسالار تا مسجد مدرسه عالی شهید مطهری»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «تصرف مسجد و مدرسه سپهسالار توسط روسها»، پایگاه جامع تاریخ.
- ↑ برزین، «مسجد سپهسالار و وقایعی که در آن روی دادهاست»، ص۲۴۷.
- ↑ «تصرف مسجد و مدرسه سپهسالار توسط روسها»، پایگاه جامع تاریخ.
- ↑ «تاریخچه مدرسهعالی شهید مطهری»، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری.
- ↑ «از سپهسالار تا مسجد مدرسه عالی شهید مطهری»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «عمارتی که نخستوزیری آن را ساخت و نخستوزیری در آن به قتل رسید/ مسجد سپهسالار نگین عصر ناصری»، عصر ایران.
- ↑ «از سپهسالار تا مسجد مدرسه عالی شهید مطهری»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «تاریخچه مدرسهعالی شهید مطهری»، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری.
- ↑ «بیانات امامخمینی»، سایت مدرسه و دانشگاه شهید مطهری. امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۴، ص۱۶۸.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۲۱۳.
- ↑ «عمارتی که نخستوزیری آن را ساخت و نخستوزیری در آن به قتل رسید/ مسجد سپهسالار نگین عصر ناصری»، عصر ایران.
- ↑ برزین، «مسجد سپهسالار و وقایعی که در آن روی دادهاست»، ص۲۴۸.
- ↑ برزین، «مسجد سپهسالار و وقایعی که در آن روی دادهاست»، ص۲۴۹.
منابع
- «از سپهسالار تا مسجد مدرسه عالی شهید مطهری»، خبرگزاری شبستان، انتشار:۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۰ش، بازدید: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
- برزین، مسعود، «مسجد سپهسالار و وقایعی که در آن روی دادهاست»، یاد، شماره ۷۱ و ۷۲، بهار و تابستان ۱۳۸۳ش.
- «بیانات امامخمینی»، سایت مدرسه و دانشگاه شهید مطهری، بازدید: ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- بمانیان، محمدرضا؛ شهیدی، محمد شریف؛ اسمعیلی مرندی، محمد، «بررسی سیر تحول عناصر کالبدی در مسجد - مدرسه شهید مطهری»، کتاب ماه هنر، شماره ۱۱۸، تیر ۱۳۸۷ش.
- «تاریخچه مدرسهعالی شهید مطهری»، مدرسه عالی و دانشگاه شهید مطهری، بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «تصرف مسجد و مدرسه سپهسالار توسط روسها»، پایگاه جامع تاریخ، بازدید: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «عمارتی که نخستوزیری آن را ساخت و نخستوزیری در آن به قتل رسید/ مسجد سپهسالار نگین عصر ناصری»، عصر ایران، انتشار: ۷ مرداد ۱۴۰۴ش، بازدید: ۲۰ اردیهشت ۱۴۰۵ش.
- قنبری، ناصر؛ بمانیان، محمدرضا؛ گودرزی، الهه، «بررسی تطبیقی کالبدی مسجد سپهسالار (مطهری) و مساجد عثمانی (مسجد سلطان احمد و مسجد ایاصوفیه)»، مطالعات هنر و فرهنگ، شماره ۲، بهار ۱۳۹۶ش.
- نظریان، داوود، «معرفی بنا، آرایهها و نقوش مسجد و مدرسه عالی شهید مطهری (سپهسالار)»، پیام بهارستان، شماره ۴، ۱۳۸۸ش.
- نقیبی، سید ابوالقاسم، «فهرست نسخههای خطی کتابخانهی مدرسه ی عالی شهید مطهری (سپهسالار) در زمینه علم اخلاق»، تأملات فلسفی، شماره ۶، تابستان ۱۳۸۹ش.