دانشگاه تهران
دانشگاه تهران نخستین و مهمترین نهاد آموزش عالی در ایران شناخته میشود که در سال ۱۳۱۳ش تأسیس شد. دانشگاه تهران از آغاز تأسیس خود همواره با وقایع سیاسی کشور پیوند خورده است. حمایت دانشجویان این دانشگاه از ملی شدن صنعت نفت، اعتراض و اعتصاب نسبت به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش و همچنین نقش معترضانه آنان به رژیم پهلوی در ماجرای ۱۶ آذر ۱۳۳۲ش و ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش از دیگر مصادیق درگیری این دانشگاه با حکومت بود. اوج تقابل دانشجویان دانشگاه تهران با رژیم پهلوی، نقش آنان در انقلاب اسلامی و پیروی از نهضت امامخمینی بوده است.
تحصن روحانیون در دانشگاه تهران در بهمن ماه ۱۳۵۷ش در اعتراض به مانعشدن حکومت به ورود امامخمینی از مهمترین نقش این دانشگاه در تاریخ انقلاب اسلامی شمرده میشود. امامخمینی پس از انقلاب بارها در جمع اساتید و دانشجویان دانشگاه تهران به سخنرانی و بیان نظرات خود پرداختند.
معرفی و جایگاه
دانشگاه تهران، نخستین مجموعهٔ نوین دانشگاهی ایران است که از آن با عنوان نماد آموزش عالی در ایران نیز یاد میشود.[۱] آغاز مطالعات و برنامهریزی برای تأسیس دانشگاه تهران به سال ۱۳۱۰ش تحت نظر علیاصغر حکمت، وزیر معارف، بازمیگردد. پس از آن، مراحل قانونی تأسیس دانشگاه تهران از ۱۳۱۲ش در ایام نخستوزیری محمدعلی فروغی شروع شد[۲] و پس تصویب لوایح آن در مجلس شورای ملی،[۳] کمیسیونی متشکل از محمدعلی فروغی، غلامحسین رهنما، عیسی صدیق و علیاکبر سیاسی پیشنویس طرح تأسیس دانشگاه را نهایی کردند و دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳ش در دوره رضا پهلوی تأسیس شد.[۴]
دانشگاه تهران بنابه قانون تأسیس آن، مرکب از ۶ دانشکدهٔ پزشکی، حقوق، فنی، معقول و منقول، ادبیات، و علوم بود.[۵] تشکیلات علمی دانشگاه تهران بهتدریج گسترش یافت و دانشکدههای مختلف به این دانشگاه افزوده شد. دانشگاه تهران تا ۱۳۳۲ ش زیر نظر وزارت معارف فعالیت داشت. با تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی در ۱۳۴۶ش، دانشگاه تهران و دیگر مراکز دانشگاهی ایران زیر نظر این وزارتخانه درآمدند.[۶]
با تأسیس دانشگاه تهران، آموزش عالی به صورت متمرکز وارد مرحله جدید شد. تأسیس دانشگاه بخشی از جریان نوگرایی و نماد تجدد و نیز تداوم بخش فرایندی بود که با اصلاحات امیرکبیر و تأسیس دارالفنون آغاز شده بود.[۷] در موج تجددگرایی که در اوایل سده چهاردهم به ویژه منطقه خاورمیانه را درنوردید، تأسیس دانشگاه ضرورت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بود تا نیروهای لازم برای نهادهای جدید را که به اقتضای جریان نوگرایی شکل گرفته بودند، تأمین کند.[۸]
سرکوب اعتراضات در دانشگاه تهران توسط رژیم پهلوی
دانشگاه تهران نخستین کانون علمی است که با حوزه سیاست پیوند خورد و وقایع سیاسی متعددی در آن به وقوع پیوست.[۹] در اواخر دهه ۱۳۲۰ش در جریان جنبش ملیشدن صنعت نفت، دانشگاه تهران یکی از کانونهای اعتراضی علیه شرکت نفت ایران و انگلیس بود. در ۱۴ بهمن ۱۳۲۷ش دانشجویان با تعطیلکردن کلاسها و تظاهرات در مقابل مجلس شورای ملی خواهان الغای امتیار نفت جنوب شدند. واقعه ترور محمدرضا شاه یک روز پس از آن در ۱۵ بهمن در دانشگاه تهران نیز از وقایع مهم این دانشگاه است.[۱۰] همچنین بعد از کودتای ۲۸ مرداد، دانشجویان دانشگاه تهران، به عنوان یکی از فعالترین و متمرکزترین مخالفان رژیم پهلوی بودند و جدیترین گروه معارض با رژیم استبداد محسوب میشدند، لذا مدام از سوی رژیم تحت فشار قرار داشتند.[۱۱]
در بهمن ۱۳۴۰ش، بدنبال اعلام اصول ششگانه شاهانه؛ دانشجویان، دست به اعتصابی گسترده در دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران زدند که تعدادشان بالغ بر چهار هزار نفر میگردید. این حرکت اعتراضی نیز با سرکوب شدید نیروهای نظامی مواجه شد و واحدهای چترباز و کماندو به دانشگاه ریختند و بیش از ۶۰۰ نفر را مجروح کردند.[۱۲]
۱۶ آذر ۱۳۳۲ش
از مهمترین وقایع دانشگاه تهران، واقعه شانزده آذر ۱۳۳۲ش در اعتراض به تجدید مناسبات ایران با انگلیس است که نقطه عطفی برای جنبش اعتراضی دانشجویان در سالهای بعد بود.[۱۳] در شانزده آذر سال ۱۳۳۲ش دانشگاه تهران شاهد حمله نیروهای ارتش به دانشجویان بود که به کشته شدن ۳ نفر و زخمی شدن دهها نفر انجامید. این اتفاق حدود ۱۰۰ روز پس از کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ش و سقوط دولت محمد مصدق و روی کار آمدن دولت کودتایی فضلالله زاهدی رخ میداد.[۱۴] اعتراض دانشجویان به دیدار ریچارد نیکسون از ایران و از سرگیری روابط با بریتانیا بود که با دخالت و تیراندازی نظامیان مواجه شد. ریچارد نیکسون، معاون رئیسجمهور آمریکا، سقوط دولت محمد مصدق را «پیروزی سیاسی امیدبخشی» توصیف کرده بود و قرار بود در جریان دیدار از ایران از دانشگاه تهران بازدید کند و دکترای افتخاری دانشکده حقوق این دانشگاه را دریافت کند. دانشجویان معترض به حضور نیکسون در ایران، از دو روز پیش از سفر او در اطراف و داخل دانشگاه دست به تجمعات اعتراضی زدند[۱۵] که به ورود نیروهای ارتش به دانشگاه و سرکوب شماری از معترضان و کشته شدن سه دانشجوی دانشگاه تهران به نام مهدی شریعت رضوی، احمد قندچی و مصطفی بزرگنیا منجر شد. این روز در جمهوری اسلامی به عنوان روز دانشجو نامگذاری شده است.[۱۶]
۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش
پس از اتفاقات ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش دانشجویان بعد از اجتماع در دانشگاه تهران، به طرف بیرون دانشگاه به راه افتادند و با سردادن شعارهایی، ضمن حمایت از امامخمینی و محکوم کردن دستگیری ایشان به تظاهر کنندگان پیوستند.[۱۷] با نگاهی به سیاههٔ دستگیرشدگان توسط رژیم، نقش دانشجویان دانشگاه تهران مشخص میگردد؛ در کنار بازاریان، روحانیان و دیگر دستگیرشدگان، تعداد دستگیرشدگان دانشجو چشمگیر بوده است.[۱۸]
انقلاب اسلامی
دانشگاه تهران در پیش از انقلاب در مقابل با نظام پادشاهی، همواره یکی از کانونهای اصلی فعالیت سیاسی بود. سوابق تاریخی دانشگاه تهران چه از نظر پایهگذاری و سازماندهی جنبش دانشجویی کشور و چه از منظر تربیت رهبران گروههای سیاسی کشور، موجب شده بود که این کانون اصلی علم و سیاست در کشور از نخستین سالهای تأسیس، همواره مورد توجه اقشار مختلف جامعه قرار گرفته و الهامبخش آنان در راه مبارزه با استبداد باشد.[۱۹] در سال ۱۳۵۷ش، دانشگاه تهران نه تنها به مرکز گردهمایی مردمی مبدل شده بود، بلکه به کانون اجتماع رهبران فکری و سیاسی انقلاب نیز تبدیل شد. در این سال، در حالی که پردیس مرکزی دانشگاه در تمام ساعات روز، کانون گردهمایی وسیع دانشجویان تمام دانشگاههای شهر تهران شده بود، مسجد دانشگاه نیز تبدیل به یکی از مهمترین مراکز اجتماع و کانون تحصن نخبگان مذهبی و سیاسی شد.[۲۰]
دفاع مقدس
در دوره دفاع مقدس، دانشگاه تهران در کنار اعزام دانشجویان و کارکنان و سایر داوطلبان به میدان نبرد با قوای متجاوز، تمام امکانات پشتیبانی، علمی و صنعتی خود را نیز در خدمت نبرد با قوای عراقی قرار داد و توانست نقش چشمگیری در راه دفاع مقدس ایفا کند. همراهی فعال دانشگاه در طول دوره جنگ تحمیلی را جهاد دانشگاهی سازمان میداد؛ نهادی که ابتدا در دانشگاه تهران متولد و سپس در سایر دانشگاهها پایهگذاری شد.[۲۱]
تحصن روحانیون در دانشگاه تهران
دانشگاه تهران در بهمن سال ۱۳۵۷ش محل یکی از اتفاقات مهم در شکلگیری انقلاب اسلامی بود. این اتفاق، تحصن روحانیون سرشناس مبارز در دانشگاه تهران در اعتراض به ممانعت دولت از بازگشت امامخمینی به وطن، بود که از هشتم تا دوازدهم بهمن ۱۳۵۷ش اتفاق افتاد.[۲۲]
بامداد هشتم بهمن، تعدادی از روحانیان در اعتراض به ممانعت دولت از بازگشت امامخمینی، اقدام به تحصن در دانشگاه تهران کردند. برای جلوگیری از توجه و پیشدستی و ممانعت رژیم پهلوی، نخست حسینعلی منتظری، علی مشکینی و گروهی دیگر، از مدرسه علوی به سوی دانشگاه حرکت کردند و در مسجد دانشگاه مستقر شدند. سپس بسیاری از روحانیان قم و تهران مانند سیدمحمود طالقانی و نیز علمای شهرستانها که جهت استقبال از امامخمینی به تهران سفر کرده بودند، به آنان پیوستند. برنامه اصلی متحصنان، راهپیمایی مشترک مردم و روحانیان در محوطه دانشگاه و سپس سخنرانی در مسجد دانشگاه بود. حضور حدود سیصد خبرنگار از خبرگزاریهای مختلف در این تحصن، زمینه خوبی برای مصاحبه با خبرگزاریهای خارجی و تبلیغ برای نهضت فراهم کرد.[۲۳]
پس از قطعیشدن بازگشت امامخمینی به میهن در دوازدهم بهمن ۱۳۵۷ روحانیان متحصن در دانشگاه تهران نیز با صدور بیانیه شماره ۶، ضمن تأکید بر ادامه مبارزه تا پیروزی نهایی، اعلام کردند همگام با مردم، دانشگاه را ترک میکنند و در مقابل درِ جنوبی دانشگاه، در مسیر حرکت امامخمینی به صفوف استقبالکنندگان میپیوندند.[۲۴]
دیدار دانشجویان دانشگاه تهران با امام در سال ۱۳۴۲ش
دانشجویان دانشگاه تهران در سال ۱۳۴۲ش در قم به دیدار امامخمینی رفتند. امام در این دیدار به افشای ماهیت اصلاحات ارضی و آزادی زنان رژیم پهلوی پرداخت و برخی از فسادهای مالی و بیعدالتی در رژیم پهلوی را برای دانشجویان دانشگاه تهران بیان کرد.[۲۵]
سخنرانی امامخمینی در جمع اساتید و دانشجویان دانشگاه تهران
امامخمینی پس از انقلاب اسلامی بارها در جمع اساتید و دانشجویان دانشگاه تهران سخنرانی کردند و به موضوعات مختلفی پیرامون انقلاب و علوم و دانشگاه پرداختند.[۲۶] در ۱۴ دی ۱۳۵۸ش امامخمینی در جمع اساتید دانشگاه تهران به ویژگیهای انقلاب اسلامی پرداخت.[۲۷] همچنین ایشان در سخنرانیای به تفاوت دانشگاههای غربی و دانشگاههای اسلامی اشاره کرد و به این موضوع پرداخت که دانشگاههای غربی در راه ادراک طبیعت هستند؛ اما دانشگاههای اسلامی به فکر مهار طبیعت برای واقعیت هستند و از طبیعت معنای دیگری طلب میکنند.[۲۸] امامخمینی همچنین به دانشجویان این دانشگاه هشدار داد مراقب تبلیغات مسموم گروهکهای وابسته به آمریکا باشند تا از مسیر اصلی خود خارج نشوند.[۲۹]
امامخمینی در پیامی در سال ۱۳۵۸ش، به مناسبت روز ۱۳ آبان، هجوم وحشیانه رژیم پهلوی به دانشگاه تهران و مدارس و کشتار دانشجویان در این روز را یادآوری کرد.[۳۰]
پانویس
- ↑ طیرانی، «دانشگاه تهران»، ج۱۷، ص۱۸۱.
- ↑ حکمت، «مؤسس دانشگاه کیست؟»، ص۴؛ مختاری اصفهانی، حکایت حکمت، ص۱۷۹؛ صدیق، یادگار عمر، ج۲، ص۸۸–۹۰.
- ↑ سیاسی، گزارش یک زندگی، ص۱۰۳؛ صدیق، یادگار عمر، ج۲، ص۱۸۰.
- ↑ تاره، «دانشگاه تهران»، ذیل مدخل.
- ↑ تاره، «دانشگاه تهران»، ذیل مدخل.
- ↑ تاره، «دانشگاه تهران»، ذیل مدخل.
- ↑ قدسیزاد، و دیگران، «دانشگاه»، ذیل مدخل.
- ↑ قدسیزاد، و دیگران، «دانشگاه»، ذیل مدخل.
- ↑ طیرانی، «دانشگاه تهران»، ج۱۷، ص۱۸۴.
- ↑ طیرانی، «دانشگاه تهران»، ج۱۷، ص۱۸۴.
- ↑ قاسمپور، «نقش دانشجویان دانشگاه تهران در نهضت ۱۵ خرداد»، ص۱۸۳.
- ↑ قاسمپور، «نقش دانشجویان دانشگاه تهران در نهضت ۱۵ خرداد»، ص۱۸۴.
- ↑ طیرانی، «دانشگاه تهران»، ج۱۷، ص۱۸۴.
- ↑ «روز ۱۶ آذر ۱۳۳۲ در دانشگاه تهران چه گذشت؟»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ «روز ۱۶ آذر ۱۳۳۲ در دانشگاه تهران چه گذشت؟»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ «روز ۱۶ آذر ۱۳۳۲ در دانشگاه تهران چه گذشت؟»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ قاسمپور، «نقش دانشجویان دانشگاه تهران در نهضت ۱۵ خرداد»، ص۱۹۰.
- ↑ قاسمپور، «نقش دانشجویان دانشگاه تهران در نهضت ۱۵ خرداد»، ص۱۹۱.
- ↑ «دانشگاه تهران و انقلاب اسلامی»، سایت دانشگاه تهران.
- ↑ «دانشگاه تهران و انقلاب اسلامی»، سایت دانشگاه تهران.
- ↑ «دانشگاه تهران و انقلاب اسلامی»، سایت دانشگاه تهران.
- ↑ منتظری، بخشی از خاطرات آیتالله حسینعلی منتظری، ج۱، ص۴۳۰.
- ↑ دوانی، نهضت روحانیون ایران، ج۹، ص۱۶۹؛ مشکینی، زندگی و مبارزات آیتالله مشکینی، ص۲۷۸.
- ↑ مرکز اسناد، اسناد انقلاب، ج۴، ص۱۷۹.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱، ص۱۹۱.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۹، ص۹۱؛ ج۱۲، ص۱۳.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۲، ص۱۳.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۸، ص۴۳۳.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۸، ص۱۳۴.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۰، ص۴۱۲.
منابع
- امامخمینی، سید روحالله، صحیفه امام، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
- تاره، مسعود، «دانشگاه تهران»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- حکمت، علیاصغر، «مؤسس دانشگاه کیست؟»، رادیو ایران، شماره ۵۳، تهران، ۱۳۳۹ش.
- «دانشگاه تهران و انقلاب اسلامی»، سایت دانشگاه تهران، بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۵ش.
- دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۷ش.
- «روز ۱۶ آذر ۱۳۳۲ در دانشگاه تهران چه گذشت؟»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۵ش.
- سیاسی، علیاکبر، گزارش یک زندگی، تهران، ۱۳۸۶ش.
- صدیق، عیسی، یادگار عمر، تهران، ۱۳۵۴ش.
- طیرانی، بهروز، «دانشگاه تهران»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، بیتا.
- قاسمپور، داود، «نقش دانشجویان دانشگاه تهران در نهضت ۱۵ خرداد»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، شماره ۴، سال نهم، زمستان ۱۳۸۴ش.
- قدسیزاد، پروین، و دیگران، «دانشگاه»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، بیتا.
- مختاری اصفهانی، رضا، حکایت حکمت، تهران، ۱۳۹۶ش
- مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- مشکینی، علی، زندگی و مبارزات آیتالله مشکینی، تدوین علی درازی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
- منتظری، حسینعلی، بخشی از خاطرات آیتالله حسینعلی منتظری، قم، بینا، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.