میرزامحمدباقر آشتیانی

میرزامحمدباقر آشتیانی

اطلاعات فردی
نام کامل	میرزا محمدباقر آشتیانی
نسب	فرزند میرزا احمد آشتیانی، نوه میرزا محمدحسن آشتیانی
تاریخ تولد	۱۲۸۴ش
زادگاه	تهران
تاریخ وفات	۱۷ شهریور ۱۳۶۳ش
محل دفن	آرامگاه خانوادگی آشتیانی، جوار حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، شهر ری
شهر وفات	تهران
خویشاوندان سرشناس	میرزا محمدحسن آشتیانی؛ میرزا احمد آشتیانی
اطلاعات علمی
استادان	میرزای نائینی؛ سیدابوالحسن اصفهانی؛ شیخ ضیاءالدین عراقی؛ میرزا مهدی مشکینی
محل تحصیل	حوزه علمیه تهران؛ حوزه علمیه نجف
تألیفات	النکاح؛ کتاب الصوم؛ کتاب القضا؛ تعلیقاتی بر فرائد؛ رساله در لباس مشکوک
سایر	متولی مدرسه مروی تهران؛ نماینده و وکیل سیدابوالقاسم خویی در ایران
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
سیاسی	حمایت از نهضت امام‌خمینی و امضای برخی بیانیه‌ها و اعلامیه‌های انتقادی علیه رژیم پهلوی
اجتماعی	رسیدگی به امور مدرسه مروی؛ کمک به مناطق زلزله‌زده و آوارگان فلسطین

میرزامحمدباقر آشتیانی (۱۲۸۴-۱۳۶۳ش)، فرزند میرزا احمد، از فقهای شیعه در سده چهاردهم شمسی، متولی مدرسه مروی تهران، نماینده امام‌خمینی در گرفتن وجوهات شرعی، نماینده و وکیل سیدابوالقاسم خویی در ایران بود.

زندگی شخصی و علمی

میرزامحمدباقر آشتیانی سال ۱۲۸۴ش در تهران زاده شد. وی فرزند میرزا احمد و نوۀ میرزا محمدحسن آشتیانی، رهبر نهضت تنباکو در تهران بود. (مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان خراسان رضوی، ج۸، ۱۱۵). خاندان آشتیانی از عالمان طراز اول تهران به شمار می‌رفتند. میرزا محمدحسن آشتیانی یکی از بزرگ‌ترین عالمان دوران ناصرالدین شاه بود. وی در نهضت تنباکو نقش موثری ایفا کرد و تمام‌قد به مبارزه با استعمار و استثمار پرداخت. میرزا احمد در مدرسه سپهسالار به تدریس علوم معقول و منقول اشتغال داشت و در کنار پدرش، از افاضل زمان خود بود. محمدباقر آشتیانی نیز سال‌های طولانی در زمان حیات پدر، از سوی ایشان اداره امور مدرسه مروی را بر عهده داشت و پس از رحلت وی متولی رسمی مدرسه مروی شد. محمدباقر تحصیلات اولیه خود را در تهران به پایان رساند و سپس برای ادامه تحصیلات و رسیدن به درجه اجتهاد، سال ۱۳۰۰ش (۱۳۴۰ق) عازم نجف شد. در آنجا نزد استادانی برجسته همچون: مشکینی(صاحب حاشیه کفایه)، ضیاءالدین عراقی، سیدابوالحسن اصفهانی و میرزای نایینی بهره‌های فراوان برد. سپس به ایران بازگشت و در مدرسه مروی تهران همانند پدرش به تدریس علوم معقول و منقول پرداخت. وی نماینده و وکیل مطلقه مرجع وقت، سیدابوالقاسم خوئی در ایران بود و از سوی وی، شهریه طلاب را در حوزه علمیه قم پرداخت می‌کرد.

محمدباقر در زمینه‌های گوناگون علمی و فقهی آثار گران‌بهایی دارد. بیش از ۳۰ اثر از وی به یادگار مانده است. از مهم‌ترین آنها می‌توان به: النکاح، کتاب الصّوم، کتاب القضا، تعلیقاتی بر فرائد، رساله‌ای در لباس مشکوک و... اشاره کرد.

کنشگری‌های اجتماعی ـ سیاسی

خاندان آشتیانی در کارهای خیر و مردمی پیش‌گام بودند، چنان که به دور از سیاست هم نبودند. هر کدام در زمانۀ خود به تناسب کنشگری‌های اجتماعی و سیاسی داشتند. هنگامی‌که میرزا حسن شیرازی در عراق استعمال توتون و تنباکو را حرام اعلام کرد، عالمان دیگری همچون میرزاحسن آشتیانی در تهران با او همراهی کردند. بااین‌حال میرزاحسن آشتیانی به امید یافتن راهی به گفتگو با شاه و صدراعظم ادامه داد؛ ولی بی‌نتیجه ماند و مبارزه اوج گرفت. ناصرالدین شاه در نامه‌ای از آشتیانی خواست که جهت لغو حکم تحریم میرزای شیرازی اقدام کند؛ اما میرزای آشتیانی در پاسخ از حکم میرزای شیرازی پشتیبانی کرد. ناصرالدین شاه نخست از در ملایمت درآمد؛ اما دیری نپایید که کار به خشونت گرایید و از آشتیانی خواست که یا از تهران خارج شود و یا آشکارا قلیان بکشد. وی، خروج از تهران را بر تسلیم در برابر خواسته ناصرالدین شاه ترجیح داد. مردم تهران پس از آگاهی از این تصمیم، به خیایان‌ها آمده و شورش کردند. ناصرالدین شاه که وحدت و انسجام علما و پشتیبانی قاطع مردم را دید، ناچار این امتیاز استعماری را لغو کرد. محمدباقر نیز همانند اجدادش در کارهای اجتماعی پیش‌گام بود. مانند کمک به مناطق زلزله‌زده در اقصی نقاط کشور و کمک به آوارگان فلسطین. یکی از ماندگارترین کارهای این خاندان، رسیدگی و حفظ و گسترش حوزۀ علمیۀ مدرسه مروی تهران است، یعنی یکی از مهم‌ترین مدرسه‌های تهران در ناصرخسرو که در اوایل دورۀ قاجار به‌وسیله محمدحسین‌خان مروی پایه‌گذاری شد. شماری از علما، ازجمله میرزاحسن آشتیانی، ملا علی کنی، شیخ احمد آشتیانی، شیخ محمدباقر آشتیانی و در ادامه با حکم امام‌خمینی، محمدرضا مهدوی کنی تولیت این مدرسه را برعهده داشتند. ارزش این مدرسه به اندازه‌ای بود که امام‌خمینی می‌گوید: مدرسۀ مروی «فیضیۀ» تهران و بزرگترین و اصیل‌ترین حوزه علمیه تهران بوده است.

امام‌خمینی و خاندان آشتیانی

میرزا محمدباقر در دوران نهضت اسلامی ساکت و بی‌تفاوت نبود. در حد توان، از امام‌خمینی و دیگر مبارزانِ روحانی پشتیبانی می‌کرد. او با امضای برخی بیانیه‌ها و اعلامیه‌های منتشره از سوی روحانیت در انتقاد از رژیم پهلوی، در مبارزات مردم ایران مشارکت داشت. برای همین تحت نظر ساواک بود. وی همچنین در پرداخت شهریه امام‌خمینی به نام پدرش سیداحمد، همکاری می کرد. در برخی اسناد ساواک آمده است: بین طلاب تهران و قم شایع است که نامبرده نماینده خمینی می‌باشد و از طرف خمینی به نام خودش شهریه به طلاب قم می‌دهد. با همۀ این فشارها، هم میرزا احمد و هم میرزا محمدباقر بر عهد خود پایدار ماندند و شهریۀ امام‌خمینی به طلاب را ماهانه پرداخت کردند. البته هم مخالفان حوزوی و روحانی امام‌خمینی و هم ساواک تلاش کردند که شهریۀ امام‌خمینی با نام آشتیانی پرداخت نگردد، ولی گامی پیش نبردند. امام‌خمینی که در تبعیدگاه عراق بود، فهمید فشارهایی بر میرزا احمد آشتیانی است، طی نامه‌ای به فرزندش سیداحمد خمینی گفت که راضی به این کار نیستم، اگر بر ایشان ممکن نیست، فرزندشان، میرزا محمدباقر شهریه را پرداخت نمایند. اما ساواک و دیگر مخالفان، وقتی موفق نشدند مانع پرداخت شهریه توسط میرزا احمد شوند، لذا شگرد دیگری به‌کار بستند و گفتند میرزا احمد ۲۰ سال از امام‌خمینی بزرگتر است و برای ایشان خوب نیست که از سوی او وکیل توزیع شهریه باشد!. بااین‌حال، میرزا احمد برای این‌که دهان مخافان و ساواک را ببندد، پرداخت شهریۀ امام‌خمینی را موکول به استخاره کرد. میرزا محمدباقر - فرزند ایشان- استخاره کرد، استخاره خوب آمد و ایشان نه‌تنها پذیرفت، بلکه در خواست اجازه‌نامه از امام‌خمینی کرد و ایشان هم برای میرزااحمد آشتیانی نامه‌ای بسیار محترمانه نوشت و در آن اجازه داده بود که ایشان وجوهات را بگیرند و وجوهات موجود هم به اسم ایشان پرداخت شود. این مسئله، در محافل روحانی تهران بازتاب وسیعی یافت و برخی مخالفان، شأن میرزااحمد را اجل از این دانستند که وکیل آقای خمینی بشوید؛ ولی ایشان زیر بار حرف آنها نرفت. در گزارشات ساواک آمده است که شیخ حسن صانعی در مکان شهریه‌ای که خمینی به نام آشتیانی می‌دهد، نشسته است تا معلوم شود شهریه خمینی است. اما ساواک قم سرانجام تحمل نکرد و مانع حضور صانعی شد. پس از میرزا احمد، پرداخت شهریۀ امام‌خمینی با وکالتی که به میرزا محمدباقر داد، به نام ایشان ادامه یافت و تا پیروزی انقلاب شهریه امام در قم ترک نشد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و استواری نظام جمهوری اسلامی نیز، امام‌خمینی در ۱۰ آذر ۱۳۵۸ش. اجازه‌نامۀ جدیدی به میرزا محمدباقر آشتیانی در اخذ وجوه شرعیه اعطا کرد و در آن نوشت: امید است، وجود شریف از بلیات محفوظ و به انجام وظایف دینی و اجتماعی موفق باشید. امام‌خمینی قدردان خاندان آشتیانی بود و در هر پیشامدی یادی از آنها می‌کرد. از آن میان، تسلیت امام‌خمینی به محمدباقر آشتیانی در ۱۴ مهر ۱۳۵۹ برای درگذشت عموی ایشان، میرزا محمود آشتیانی است که در آن نوشت: «خبر ضایعه أسف‌انگیز رحلت... زحمات آن مرحوم در خدمت به فقه اسلام و تألیفات ارزنده معظمٌ له، خدمتی بزرگ و جاودانی به حوزه‌های علمیه است....»‏

میرزا محمدباقرآشتیانی سرانجام در شب هفدهم شهریور ۱۳۶۳ش. برابر با دوازدهم ذی‌حجه ۱۴۰۴ق. در هفتاد و نه سالگی در تهران درگذشت و در آرامگاه خانوادگی آشتیانی در جوار حضرت عبدالعظیم حسنی شهر ری به خاک سپرده شد. امام‌خمینی در پیامی ضمن تسلیت، نوشت: خبر تأسف و تأثرآور رحلت عالِم متقی مهذب و فقیه ارزشمندِ متعهد، حضرت حجت الاسلام والمسلمین، مرحوم آقای حاج میرزا محمدباقر آشتیانی - رحمة اللّه علیه - موجب نگرانی و تألم شد. اینجانب ایشان را از جوانی می‌شناختم و آنچه از ایشان دریافتم تقوا و صفای باطن و اخلاق کریمانه و اشتغال به علم و عمل بود. خاندان محترم ایشان از اساتید فقاهت و چهره‌های بارز بین علما و فقها بودند و خدمت‌ها به علم و حوزه‌های علمیه نمودند.

منابع

نویسنده: محمد رجائی‌نژاد