هیئت استفتاء
هیئت استفتاء به جمعی از مجتهدان میگویند که به مرجع تقلید نظر مشورتی میدهند و طبق فتواهای آن مرجع، به استفتائات پاسخ میدهند. امامخمینی از زمان حضور در نجف، شورای استفتاء تشکیل داد و پس پیروزی انقلاب اسلامی نیز در قم همان شورا به اضافه افراد جدید تشکیل شد. هیئت استفتاء امام عبارت بودند از: سیدجعفر کریمی، سیدعباس خاتم یزدی، محمدحسن قدیری، حسین راستی کاشانی و مسلم ملکوتی.
استفتائات امامخمینی در مجموعه موسوعة الامامالخمینی از جلد ۳۲ تا ۴۱ منتشر شده است.
تعریف
یکی از سنتهای رایج مراجع معظم تقلید تشکیل شورای استفتاء است که افراد آشنا با مبانی و نظرات مرجع جمع میشوند و برای سؤالات جدید مقلدان، جوابی طبق نظر مرجع تنظیم میکنند. در واقع به گروهی از مجتهدان که نسبت به یک مسئله شرعی تحقیق میکنند و در آن مسئله به مرجع تقلید نظر مشورتی میدهند، شورای استفتاء گفته میشود.[۱] مرجع تقلید در مقام پاسخگویی به مقلدان خود، نظر خود را به اعضای شورا میدهد و آنها اگر مطلبی در تکمیل آن فتوا و نظر داشته باشند ارائه میدهند و در نهایت تنظیم و تبیین و جمع کردن مطالب برای فتوا، به عهده مرجع تقلید است.[۲]
شورای استفتای امامخمینی
امامخمینی همانند دیگر مراجع تقلید پیشین و معاصر خود، از آغاز مرجعیت تا زمان رحلت، به استفتائات مقلدان، از قشرها و طبقات مختلف مردم ایران و سایر کشورها، پاسخ داده است. ایشان در سالهای نخست مرجعیت، خود شخصاً به استفتائات پاسخ میداد، اما پس از رحلت سیدمحسن حکیم در سال ۱۳۹۰ق/ ۱۳۴۹ش و افزایش شمار استفتائات، به پیشنهاد بعضی از یاران و شاگردان و موافقت ایشان «هیئت استفتائات» در نجف اشرف تشکیل شد.[۳] در ابتدای امر سیدجعفر کریمی و سیدعباس خاتم یزدی و بعد از یکی دو سال محمدحسن قدیری به این شورا اضافه شد و گاهی هم غلامرضا رضوانی در جلسه شرکت میکردند.[۴] پس از انقلاب اسلامی نیز اعضای پنج نفره شورای استفتاء عبارت بودند از: سیدجعفر کریمی،[۵] خاتم یزدی،[۶] محمدحسن قدیری[۷] راستی کاشانی[۸] و مسلم ملکوتی.[۹] این افراد وظیفه پاسخگویی به پرسشهای رسیده را بر اساس مبانی و فتاوای امامخمینی برعهده گرفتند. پاسخها پس از ملاحظه، تصحیح و تأیید امامخمینی، به دست ایشان مُهر میشد، سپس برای سؤالکنندگان فرستاده میشد.[۱۰] سیدجعفر کریمی از سال ۱۳۴۷ تا پایان مدت حضور امامخمینی در نجف، عضو شورای استفتاء و مسئول نوشتن پاسخ استفتائات با نظارت ایشان بود و این مسئولیت در ایران نیز از سال ۱۳۵۸ تا پایان عمر امامخمینی، در دفتر ایشان در قم ادامه یافت.[۱۱]
امامخمینی در ۱۹ تیر ۱۳۶۴ در پاسخ به نامه سرپرست دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دربارهٔ انتشار توضیح المسائل خود، انتشار آن را مشروط به تأیید خاتم یزدی، سیدجعفر کریمی و محمدحسن قدیری از اعضای شورای استفتاء دانست.[۱۲]
شکل تعامل امام با شورای استفتاء
سیدجعفر کریمی از اعضای شورای استفتاء دربارهٔ نحوه تعامل این شورا با امامخمینی نقل میکند که در نجف، وی و خاتم یزدی سؤال و استفتاء را در یک برگه و جواب را در برگهای دیگر مینوشتند و به همدیگر سنجاق میکردند و میفرستادند خدمت امام. امام دقیقاً سؤال و جواب را میدید. اگر جواب مطابق با سؤال بود، دست نمیزد و معنایش این بود که پذیرفته است و اگر مطابق با سؤال نبود یا کم و زیاد داشت، حکّ و اصلاح میکرد و برمیگرداند و سرآخر امام مهر میکرد تا برای افراد ارسال گردد.[۱۳]
شکل تعامل شورای استفتاء با امام پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز به این گونه بود که برخی اعضای این شورا هفتهای یک روز استفتائات را به جماران خدمت امام میبردند. امام ملاحظه میفرمود و هرچه را نیاز بود، حک و اصلاح میکرد و هرچه را قبول داشت مهر میکرد.[۱۴] چندین سال روال کار این بود که همه استفتائات بلااستثنا به مهر امام ممهور میشد تا یک دو سال قبل از درگذشت امام که ایشان به شورای استفتاء فرمودند به دلیل کار زیاد فرصت نمیکنند همه استفتائات را ببینند و با ذکر اینکه به همه اعضای شورا اعتماد دارند، دستور دادند نیاز نیست استفتائات را نزد ایشان بیاورند بلکه با مهر دفتر سوالات را پاسخ دهند و اگر موردی پیش آمد که در صحت و سقمش شبهه داشتند، آن را جداگانه بنویسند و به امام ارائه دهند. از آن به بعد استفتائات با مهر دفتر، برای صاحبانشان فرستاد میشد، مگر استفتائاتی که جای تأمل بود و اعضای شورا آنها را در یکی از روزهای هفته به جماران میبردند و امام سؤالها را میدیدند و درباره آن بحث میشد و به فتوای امام میرسیدند.[۱۵]
چاپ استفتائات امامخمینی
از آنجاکه در آغاز مرجعیت امامخمینی، رونوشت یا آماری از استفتائات تهیه نشده است، شمار دقیق آنها مشخص نیست. از استفتائات انجامشده در سالهای اقامت امامخمینی در نجف اشرف، در مقطع تشکیل هیئت استفتاء، تنها پیشنویس جواب که امامخمینی آن را ملاحظه و اصلاح کرده است، موجود میباشد که سیدجعفر کریمی از آنها نگهداری کرده است.[۱۶] از مجموع بیش از پانصد سند که حاوی یک یا چند پرسش است، نزدیک به دو هزار پاسخ ارسالی موجود است. در موارد پرشماری از این پاسخها، ملاحظه امامخمینی و تصحیح و تکمیل مواردی از آنها به چشم میخورد. نسخهای از این مجموعه در کتابخانه تخصصی امامخمینی و انقلاب اسلامی قم، موجود است. استفتائات برجایمانده یا به قلم ایشان است یا هیئت استفتا؛ در عین حال تمامی پاسخها به دست خود ایشان مهر شده است.[۱۷] در سالهای نخست پیروزی انقلاب اسلامی نیز استفتائات به صورت منظم و کامل ثبت و ضبط نشده است؛ اما از سال ۱۳۶۰ بایگانی بزرگی از پرسشهای شرعی و پاسخ آنها فراهم آمده است.[۱۸]
مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی همه اسناد موجود استفتائات را در سال ۱۳۹۲ و در ده جلد تدوین کرده و در مجموعه آثار امامخمینی با عنوان «موسوعة الامامالخمینی» از جلد ۳۲ تا ۴۱ منتشر کرده است. این مجموعه، فراهمآمده از ۱۱۲۱۸ سند موجود در دفتر امامخمینی است که بیشتر آنها مربوط به پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران است. تمامی استفتائات این مجموعه نیز، یا به قلم امامخمینی است یا هیئت استفتاء؛ با این همه تمامی پاسخها به دست شخص امامخمینی مهر شدهاند. در این مجموعه، آن دسته از استفتائاتی که به دست هیئت استفتاء مُهر شدهاند، نیامده است.
دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نیز مجموعهای از استفتائات امامخمینی را در سه جلد منتشر کرده است.[۱۹] گزیدهای از استفتائات نیز به صورت موضوعی به دست افراد مختلف جمعآوری و به صورت مستقل یا همراه با فتاوای دیگر منتشر شده است. استفتائاتی مانند: احکام معلولین و مجروحین،[۲۰] احکام ازدواج، طبق فتاوا و نظریات حضرت امامخمینی،[۲۱] مناسک حج همراه با استفتائات،[۲۲] احکام جبهه،[۲۳] احکام روابط زن و شوهر و مسائل اجتماعی آنان.[۲۴]
پانویس
- ↑ «شورای استفتاء چگونه کار میکند؟»، سایت تبیان.
- ↑ هاشمی شاهرودی، «شورای افتاء مقام معظم رهبری: در مصاحبه با حضرات آیات هاشمی و مؤمن»، ص۲۵۷.
- ↑ کریمی، گفتوگوی حضوری، بایگانی مؤسسه.
- ↑ «از تشکیل هیئت استفتاء تا خاطرات نادرست برخی مدعیان»، مباحثات.
- ↑ «از تشکیل هیئت استفتاء تا خاطرات نادرست برخی مدعیان»، مباحثات.
- ↑ خاتم یزدی، خاتم معرفت، ص۲۱.
- ↑ میرزاده، آیتالله محمدحسن قدیری، ۲۶–۲۷/۱۲۹ و ۱۳۳.
- ↑ دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، خبرگان ملت، ۲/۳۴۷.
- ↑ «تنها وصیّ شرعی حضرت امام»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ کریمی، گفتوگوی حضوری، بایگانی مؤسسه.
- ↑ کریمی، خاطرات، ص۱۶۸.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۹، ص۳۱۴.
- ↑ «از تشکیل هیئت استفتاء تا خاطرات نادرست برخی مدعیان»، مباحثات.
- ↑ «از تشکیل هیئت استفتاء تا خاطرات نادرست برخی مدعیان»، مباحثات.
- ↑ «از تشکیل هیئت استفتاء تا خاطرات نادرست برخی مدعیان»، مباحثات.
- ↑ کریمی، گفتوگوی حضوری، بایگانی مؤسسه.
- ↑ کریمی، گفتوگوی حضوری، بایگانی مؤسسه.
- ↑ کریمی، گفتوگوی حضوری، بایگانی مؤسسه.
- ↑ امامخمینی، استفتائات، ج۳، ص۱ تا ص۴.
- ↑ مهاجر، احکام معلولین و مجروحین، ص شناسنامه.
- ↑ موگهی، احکام ازدواج، طبق فتاوا و نظریات حضرت امامخمینی، ص شناسنامه.
- ↑ امامخمینی، مناسک حج همراه با استفتائات، ص شناسنامه.
- ↑ اسدی، احکام جبهه، ص شناسنامه.
- ↑ موسوی خویی، احکام روابط زن و شوهر و مسائل اجتماعی آنان، ص شناسنامه.
منابع
- اسدی، علیمحمد، احکام جبهه، مرکز بررسی و تحقیقات عقیدتی سپاه پاسداران، ۱۳۶۲ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، استفتائات، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۲ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مناسک حج همراه با استفتائات، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۰ش.
- «از تشکیل هیئت استفتاء تا خاطرات نادرست برخی مدعیان»، مباحثات، انتشار: ۲۲ تیر ۱۳۹۲ش، بازدید: ۶ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «تنها وصیّ شرعی حضرت امام»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، بازدید: ۶ شهریور ۱۴۰۵ش.
- خاتم یزدی، سیدعباس، مصاحبه، چاپشده در خاتم معرفت، قم، مؤسسه فرهنگی هنری فرهنگ منهاج، چاپ اول، ۱۳۸۱ش
- دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، خبرگان ملت، شرح حال نمایندگان مجلس خبرگان رهبری، قم، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
- «شورای استفتاء چگونه کار میکند؟»، سایت تبیان، بازدید: ۶ شهریور ۱۴۰۵ش.
- کریمی، سیدجعفر، خاطرات، چاپشده در پابهپای آفتاب، تدوین امیررضا ستوده، تهران، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش.
- کریمی، سیدجعفر، گفتوگوی حضوری، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، پرونده علمی.
- موسوی خویی، سیدحجت، احکام روابط زن و شوهر و مسائل اجتماعی آنان، قم، مؤلف، ۱۳۷۸ش.
- موگهی، عبدالرحیم، احکام ازدواج، طبق فتاوا و نظریات حضرت امامخمینی، قم، شفق، ۱۳۷۰ش.
- مهاجر، حسین، احکام معلولین و مجروحین، انجمن شهید سیدمحسن مهاجر، بیجا، ۱۳۶۰ش.
- میرزاده اسفراینی، محمد، آیتالله محمدحسن قدیری، چاپشده در ستارگان حرم، قم، زائر، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
- هاشمی شاهرودی، سیدمحمود و محمد مؤمن، «شورای افتاء مقام معظم رهبری: در مصاحبه با حضرات آیات هاشمی و مؤمن»، فقه اهل بیت، شماره ۲، تابستان ۱۳۷۴ش.