آیه اعتصام
آیه اعتصام آیه ۱۰۳ سوره آل عمران از مسلمان خواسته که به ریسمان الهی جنگ بزنند و متفرق نشوند. امام‌خمینی در آثار خویش به آیه اعتصام توجه داشته و به حقیقت اعتصام و اقوال درباره حبل‌الله پرداخته است.
اهمیت و جایگاه آیه اعتصام
آیه اعتصام، به آیه ۱۰۳ سوره آل عمران اشاره دارد که از مسلمانان خواسته شده که به ریسمان الهی چنگ بزنند و متفرق نشوند.[۱] آیه اعتصام با مضمون: «واعتصموا بحبل الله جمیعاً ولا تفرقوا واذ کروا نعمت الله علیکم إذ کنتم اعداءً فألّف بین قلوبکم فاصبحتم بنعمته إخواناً»،[۲] بیانگر اصلی اساسی است که حق‌تعالی در قرآن آن را به عنوان حبل الهی خود مطرح نموده و با دستور دادن به مسلمانان، تنها راه وحدت را اعتصام به آن دانسته است. مفسران اسلامی با استفاد از آیه اعتصام، ادله‌های فراوانی بر لزوم وحدت و پرهیز از تفرقه ارائه داده‌اند و به بحث ریسمان الهی و احتمالات متعدد آن پرداخته‌اند.[۳]
امام‌خمینی نیز به آیه اعتصام توجه داشته و به حقیقت اعتصام و اقوال درباره جبل‌الله، در آثار خویش پرداخته است.[۴]
حقیقت آیه اعتصام
مفسران اسلامی درباره حقیقت آیه اعتصام، معتقدند اعتصام پناه بردن و تمسک جستن به حبل الهی است که عبارت از حفاظت بر اطاعت الهی است و با استفاد از آیه «واعتصموا بحبل الله جمیعاً ولا تفرقوا»،[۵] معتقدند اعتصام به خداوند یعنی بالارفتن از نردبان ترقی تا جایی که عبد سالک ماسوی‌الله را موهوم و اعتباری می‌بیند و از هر شبهه و تردیدی رهایی می‌یابد، زیرا اعتصام متضمن سالک به سوی صراط مستقیم و مصونیت از گمراهی است.[۶]
امام‌خمینی نیز در بیان حقیقت آیه اعتصام با استناد به آیه «واعتصموا بحبل الله جمیعاً ولا تفرقوا»، معتقد است اعتصام همان پناه بردن و تمسک جستن به ریسمان الهی است، یعنی دستورات دینی که انسان را به خداوند نزدیک می‌کند و سبب بالا رفتن و ترقی او می‌گردد. به باور ایشان دستور آیه «واعتصموا بحبل الله» دستور محکم و نجات بخش قرآن است که باید نصب‌العین خود قرار داد و از تفرقه و اختلاف پرهیز نمود. امام‌خمینی معتقد است آیه اعتصام یک پیام مرکب از امر و نهی است، امری که دستور به تمسک به حبل‌الله می‌دهد و نهی‌ای که از تفرقه باز می‌دارد. به اعتقاد ایشان اگر جامعه مسلمین با هم اختلاف داشته باشند و وحدت را فراموش کنند دچار تفرقه می‌شوند.[۷]
مصداق حبل‌الله
برخی مفسران معتقدند آیه اعتصام در مدینه و در مورد نزاعی میان قبیله اوس و خزرج نازل شده است، نزاعی که میان دو تن از این قبایل آغاز شده و به سرعت به اختلاف بزرگ قبیله‌ای تبدیل گردید و دو قبیله برای جنگ آماده شدند و پیامبر(ص) برای جلوگیری از درگیری خود را نزد آنان رساند و این آیه نازل شد.[۸] اکثر مفسران اسلامی مصداق حبل‌الله در آیه اعتصام را قرآن و اهل‌بیت(ع) می‌دانند.[۹] امام‌خمینی نیز مصداق حبل‌الله در آیه اعتصام را قرآن و اهل‌بیت پیامبر(ص) می‌داند. البته ایشان طبق برخی روایات حبل‌الله را امیرالمؤمنین علی(ع) معرفی می‌کند. به دو دلیل؛ یکی اینکه راه قرآن و پیامبر(ص) و راه علی(ع) از یکدیگر جدا نیستند. دوم اینکه هر کدام از اینها می‌تواند یکی از مصادیق حبل‌الله باشند؛ ازاین‌رو، با یکدیگر تضاد ندارند.[۱۰]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۳، ص۳۲.
- ↑ آل عمران: ۱۰۳.
- ↑ طبری، جامع البیان، ج۴، ص۲۱؛ ماتریدی، تأویلات اهل السنه، ج۲، ص۴۴۴؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۲۵، ص۱۹۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۲، ص۸۰۵، خادمی، جایگاه امامت در آیه اعتصام، ص۷-۸؛ طباطبائی، المیزان، ج۳، ص۳۷۰-۳۷۱.
- ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ج۱۰، ص۵۳۳؛ کشف اسرار، ص۱۳۹-۱۴۰؛ تقریرات فلسفه، ج۲، ص۲۶۵-۲۶۶؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۴۳.
- ↑ آل عمران: ۱۰۳.
- ↑ کاشانی، شرح منازل السائرین، ص۲۰۳-۲۰۴؛ کبری، التأویلات النجمیه، ج۲، ص۶۰، طبری، جامع البیان، ج۴، ص۲۲؛ طباطبائی، المیزان، ج۲، ص۳۹۶.
- ↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۲۶۵؛ صحیفه امام، ج۳، ص۳۱۸، ج۸، ص۴۲۲؛ ج۱۲، ص۲۱۶.
- ↑ آلوسی، روح المانی، ج۲، ص۲۳۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۲ ص۸۰۴؛ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج۲، ص۷۷.
- ↑ صدوق، الأمالی، ص۲۶۴؛ عیاشی، تفسیر عیاشی، ج۱، ص۱۹۴؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۲۴، ص۸۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۸۵.
- ↑ امام‌خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۴۳؛ کشف اسرار، ص۱۳۷-۱۴۲؛ صحیفه امام، ج۱۰، ص۵۳۴.
منابع
- ابن‌کثیر، اسماعیل، تفسیر القرآن العظیم، مصر، دار الحیاء الکتب العلمیه، بی‌تا.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تقریرات فلسفه امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۷ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۹ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کشف اسرار، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، بی‌تا.
- آلوسی، محمود، روح المعانی، بیروت، دار الکتب العلمیة ۱۴۱۵ق.
- خادمی، محمد، امامت در آیه اعتصام با تکیه بر معنای حبل الله، فصلنامه امامت پژوهی، ۱۳۹۱ش.
- صدوق، محمدعلی، الأمالی، تهران، نشر کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، حسن، مجمع البیان، بیروت، دارالعلوم، ۱۳۷۹ق.
- طبری، محمدبن‌جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
- عیاشی، محمدبن‌مسعود، تفسیر عیاشی، تهران، نشر علمیه اسلامیه، ۱۳۸۰ق.
- کاشانی، عبدالرزاق، شرح منازل السائرین، تحقیق بیدارفر، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۸۵ش.
- ماتریدی، محمد، تأویلات اهل السنه، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۶ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۵ش.
- نجم‌الدین کبری، احمدبن‌عمر، التأویلات النجمیه فی التفسیر الإرشادی الصوفی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۹۷۱م.
نویسنده: باقر صاحبی