جسم تعلیمی

جسم تعلیمی به معنای امتداد عرضی در جهات سه‌گانه طول، عرض و عمق می‌باشد. که بر جوهر ممتد عارض و آن را مشخص می‌سازد. امام‌خمینی در آثار خویش به بحث از جسم تعلیمی، جایگاه، حقیقت و چیستی آن و فرق آن با جسم طبیعی پرداخته است.

اهمیت و جایگاه جسم تعلیمی

جسم تعلیمی در اصطلاح فلسفی به معنای امتداد عرضی در جهات سه‌گانه طول، عرض و عمق است که بر امتداد جوهری عارض می‌شود و مقدار و اندازه آن را مشخص می‌سازد.^[۱] فهم و تعریف حقیقت جسم تعلیمی یکی از مسائل بنیادین فلسفه است که فیلسوفان مسلمان به آن توجه کرده‌اند، هرچند در بیان حقیقت و آثار جسم تعلیمی میان حکمای اسلامی اختلاف نظر وجود دارد. فلاسفه اسلامی درباره حقیقت، جایگاه، ویژگی‌های جسم تعلیمی و فرق آن با جسم طبیعی در آثار خویش مطالب فراوانی ارائه داده‌اند.^[۲] امام‌خمینی نیز در آثار خویش به بحث از جسم تعلیمی، جایگاه، حقیقت و چیستی آنها و فرق آن با جسم طبیعی پرداخته است.^[۳]

چیستی جسم تعلیمی

در نگاه فلاسفه اسلامی، جسم تعلیمی همان امتداد عرضی در جهات سه‌گانه است که بر امتداد جوهری عارض می‌شود و مقدار و اندازه آن را مشخص می‌سازد، بنابراین، جسم تعلیمی از انواع کم متصل است. کم متصل قار و ثابت به سه قسم تقسیم می‌شود؛ خط؛ که فقط در یک جهت امتداد دارد. سطح؛ که در دو جهت امتداد دارد و حجم؛ که در سه جهت طول، عرض و عمق امتداد دارد و از آنجا که کم متصل تا بی‌نهایت قابل انقسام است، جسم تعلیمی نیز دارای سه جهت است که از هر سه جهت تا بی‌نهایت قابل انقسام است.^[۴]

امام‌خمینی نیز در بیان چیستی و ماهیت جسم تعلیمی معتقد است، جسم تعلیمی همان قابلیت سه بُعد طول، عرض و ارتفاع است که از مقوله کم متصل به شمار می‌آید، ازاین‌رو، به باور امام‌خمینی جسم تعلیمی، کمیت ساری در جهات سه‌گانه عرض، طول و عمیق می‌باشد.^[۵] امام‌خمینی همسو با حکمت متعالیه برای جسم تعلیمی اقوالی بر می‌شمارد:

کم متصلی است که دارای ابعاد ثلاثه است و اتصال آن غیر از اتصال جوهر ممتد است و در جسم دو متصل بالذات، یکی جوهر و دیگری عرض می‌باشد و هر دو در وضع متحدند.
جسم تعلیمی متصل بالذات است و صورت جسمیه به تبعیت اتصال جسم تعلیمی، متصل بالعرض است.
سم تعلیمی، متصل بالعرض است.
جسم تعلیمی صورت جوهری با تعیین امتدادی جسمی است. امّا این اتصال به واسطه امری خارج از آن نیست بلکه به سبب اشتمال آن بر صورت جسمیه است؛ یعنی همان صورت جسمیه با تعین امتدادی جسم تعلیمی خواهد بود. امام‌خمینی سه قول اول را رد می‌کند و قول چهارم را قول مختار محققان می‌داند.^[۶]

فرق جسم تعلیمی با جسم طبیعی

جسم تعلیمی در مقابل جسم طبیعی به کار می‌رود، جسم طبیعی همان امتداد جوهری در جهات سه‌گانه می‌باشد، امّا جسم، تعلیمی، امتداد عرضی در جهات سه‌گانه طول، عرض و عمق می‌باشد که بر امتداد جوهری عارض می‌شود و مقدار جسم طبیعی مشخص می‌سازد، همچنین جسم طبیعی یک امتداد مبهم است، اما جسم تعلیمی امتداد معین و مشخص می‌باشد.^[۷] امام‌خمینی نیز فرق جسم تعلیمی با جسم طبیعی را در این می‌داند که جسم طبیعی جوهری ممتد در خطوط ثلاثه متقاطعه بر زوایای قائمه است؛ امّا جسم تعلیمی کمّ متصل قار می‌باشد، که در جهات سه‌گانه طول، عرض و عمق ممتد می‌باشد. ایشان فرق دیگر بین جسم طبیعی و تعلیمی را به ابهام و تعیین می‌داند؛ یعنی مقادیر در جسم طبیعی به صورت ابهام و در جسم تعلیمی به صورت تعیّن است.^[۸]

پانویس

↑ طوسی، اساس الاقتباس، ص۴۱؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۳، ص۲۴-۲۸؛ سهروردی، مجموعه مصنفات، ج۱، ص۲۴۴-۲۳۵.
↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالی، ج۴، ص۲۴-۲۸؛ طوسی، اساس الاقتباس، ص۴۱؛ شرح الاشارات والتنبیهات، ج۲، ص۵-۶؛ سهروردی، مجموعه مصنفات، ج۱، ۲۳۵-۲۴۴؛ صلیبا، فرهنگ فلسفی، ص۲۸۳؛ یزدان‌پناه، حکمت اشراق، ج۲، ص۳۳۱؛ مصباح، آموزش فلسفه، ج۲، ص۱۹۸.
↑ امام‌خمینی، تقریرات فاسته، ج۱، ص۳۶۷؛ ج۲، ص۴۲۳، ۴۵۲-۴۵۳ و ۵۱۳.
↑ ابن‌سینا، الالهیات شفا، ص۶۳-۶۵؛ طوسی، شرح الاشارات والتنبیهات، ج۲، ص۵-۶؛ مصباح، آموزش فلسفه، ج۲، ص۱۹۸؛ سهروردی، مجموعه مصنفات، ج۱، ص۲۳۳-۲۴۰؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۴، ص۲۴-۲۸.
↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۳۶۷؛ ج۲، ص۴۲۳.
↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۴۵۲-۴۵۳.
↑ طوسی، اساس الاقتباس، ص۳۸، خوانساری، منطق صوری، ص۱۴۱؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۴، ص۲۴-۲۸؛ ابن‌سینا، الالهیات شفا، ص۶۳-۶۵.
↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسقه، ج۱، ص۳۶۷؛ ج۲، ص۴۲۳، ۴۹۵ و ۵۱۳.

منابع

ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله، الهیات الشفاء، قم، مکتبة المرعشی، ۱۴۰۴ق.
امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تقریرات فلسفه امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
خوانسازی، محمد، منطق صوری، قم، انتشارات دیدار، ۱۴۰۴ش.
سهروردی، شهاب‌الدّین، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح هانری کربن، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
صلیبا، جمیل، فرهنگ فلسفی، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۹۳ش.
طوسی، خواجه نصیر، اساس الاقتباس، تهران، دانشگاه تهران، ۱۴۰۱ش.
طوسی، خواجه نصیرالدین، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغة، ۱۳۷۵ش.
مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، تهران، تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۶ش.
ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
یزدان‌پناه، یدالله، حکمت اشراق، تهران، انتشارات حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۹ش.

نویسنده: باقر صاحبی

[1] طوسی، اساس الاقتباس، ص۴۱؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۳، ص۲۴-۲۸؛ سهروردی، مجموعه مصنفات، ج۱، ص۲۴۴-۲۳۵.

[2] ملاصدرا، الحکمة المتعالی، ج۴، ص۲۴-۲۸؛ طوسی، اساس الاقتباس، ص۴۱؛ شرح الاشارات والتنبیهات، ج۲، ص۵-۶؛ سهروردی، مجموعه مصنفات، ج۱، ۲۳۵-۲۴۴؛ صلیبا، فرهنگ فلسفی، ص۲۸۳؛ یزدان‌پناه، حکمت اشراق، ج۲، ص۳۳۱؛ مصباح، آموزش فلسفه، ج۲، ص۱۹۸.

[3] امام‌خمینی، تقریرات فاسته، ج۱، ص۳۶۷؛ ج۲، ص۴۲۳، ۴۵۲-۴۵۳ و ۵۱۳.

[4] ابن‌سینا، الالهیات شفا، ص۶۳-۶۵؛ طوسی، شرح الاشارات والتنبیهات، ج۲، ص۵-۶؛ مصباح، آموزش فلسفه، ج۲، ص۱۹۸؛ سهروردی، مجموعه مصنفات، ج۱، ص۲۳۳-۲۴۰؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۴، ص۲۴-۲۸.

[5] امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۳۶۷؛ ج۲، ص۴۲۳.

[6] امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۴۵۲-۴۵۳.

[7] طوسی، اساس الاقتباس، ص۳۸، خوانساری، منطق صوری، ص۱۴۱؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۴، ص۲۴-۲۸؛ ابن‌سینا، الالهیات شفا، ص۶۳-۶۵.

[8] امام‌خمینی، تقریرات فلسقه، ج۱، ص۳۶۷؛ ج۲، ص۴۲۳، ۴۹۵ و ۵۱۳.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]