جسم طبیعی

جسم طبیعی به معنای جوهری ممتد است که پذیرای ابعاد سه‌گانه می‌باشد. امام‌خمینی در آثار خویش به بحث جسم طبیعی، حقیقت، جایگاه، ویژگی‌های آن و فرق آن با جسم تعلیمی پرداخته است.

اهمیت و جایگاه جسم طبیعی

جسم طبیعی در اصطلاح فلسفی به معنای جوهری ممتد است که پذیرای ابعاد سه‌گانه طول، عرض و عمق می‌باشد.^[۱] بحث از جسم طبیعی از دیرباز مورد توجه فیلسوفان بوده است، به گونه‌ای که اختلاف مبانی و مبادی فلسفی در آرای فیلسوفان درباره امکان شناخت، تحلیل، تعریف و حقیقت جسم طبیعی تأثیر گذاشته است. اهمیت این بحث از آن جهت است که بسیاری از مباحث فلسفی و امور مربوط به اجسام و حقایق مادی و تصدیق آنها در گرو فهم جسم طبیعی است.^[۲]

امام‌خمینی نیز در آثار خویش به بحث جسم طبیعی، حقیقت، جایگاه، ویژگی‌های آن و فرق جسم طبیعی با تعلیمی پرداخته است.^[۳]

جسم طبیعی و ویژگی‌های آن

حکما و فلاسفه اسلامی جسم طبیعی را جوهری می‌دانند که می‌توان در آن ابعاد سه‌گانه فرض کرد و مراد از ابعاد سه‌گانه، سه خط است که به زوایای قائمه در یک نقطه متقاطع باشند؛ بنابراین، جسم طبیعی همان امتداد جوهری در جهات سه‌گانه طول، عرض و عمق می‌باشد.^[۴] امام‌خمینی نیز حقیقت جسم طبیعی را جوهری ممتد در خطوط ثلاثه متقاطعه بر زوایای قائمه می‌داند و برای جسم طبیعی ویژگی‌های بر می‌شمارد از جمله:

تناهی: جسم طبیعی قابلیت بی‌نهایت بودن را ندارد و هر چیزی هم که در جسم طبیعی حلول کند، باید ابعادش به تبع آن متناهی باشد.^[۵]
عدم شأنیت جسم برای علیت: بنابر نظر امام‌خمینی، جسم طبیعی شأنیت آن را ندارد که علت باشد و محال است از جسم طبیعی معلولی صادر شود، از این رو، جهت جسم طبیعی نمی‌تواند فاعل حقیقی باشد و شیء را از عدم به وجود آورد و معطی الوجود باشد؛ زیرا جسم طبیعی دارای وضع است و اگر بخواهد تأثیر کند، باید میان آن و آنچه می‌خواهد در آن تأثیر بگذارد، محاذات و مقابله حاصل شود، در حالی که چنین نیست.^[۶]

فرق جسم طبیعی با جسم تعلیمی

جسم طبیعی در مقابل جسم تعلیمی است؛ یعنی جسم طبیعی دارای امتداد جوهری در جهات سه‌گانه می‌باشد، امّا جسم تعلیمی، دارای امتداد عرضی در جهات سه‌گانه طول، عرض و عمق می‌باشد که بر امتداد جوهری (جسم طبیعی) عارض می‌شود و مقدار جسم طبیعی را مشخص می‌سازد. همچنین جسم طبیعی یک امتداد مبهم است، اما جسم تعلیمی امتداد معین و مشخص می‌باشد.^[۷]

امام‌خمینی نیز فرق جسم طبیعی را با جسم تعلیمی در این می‌داند که جسم طبیعی جوهری ممتد در خطوط ثلاثه متقاطعه است امّا جسم تعلیمی کمّ متصل قار می‌باشد که در جهات سه‌گانه، طول عرض و عمق ممتد می‌باشد. امام‌خمینی فرق دیگر بین جسم طبیعی و جسم تعلیمی را به ابهام و تعین می‌داند، یعنی مقادیر در جسم طبیعی به صورت ابهام و در جسم تعلیمی به صورت تعین است.^[۸]

پانویس

↑ ابن‌سینا، رسائل، ص۹۸؛ الالهیات شفا، ص۶۳؛ النجاة، ص۴۹۹؛ جرجانی التعریفات، ص۳۴.
↑ ابن‌سینا، الالهیات شفاء، ص۶۳-۶۵؛ خواجه نصیر، شرح الاشارات والتنبیهات، ج۲، ص۵-۶؛ صلیبا، فرهنگ فلسفی، ص۲۸۳؛ مصباح یزدی، شرح الهیات شفاء، ج۱، ص۳۴۳؛ سهروردی، مجموعه مصنفات، ج۲، ص۷۶-۷۷؛ شاه‌نظری، بررسی و تحلیل ماهیت جسم از دیدگاه مشاء و اشراق ص۳-۴.
↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۴۰-۴۱؛ ج۲، ص۲۵-۲۶، ۴۹۵ و ۵۴۰، ج۳، ص۱۷.
↑ سبزواری، شرح المنظومه ج۴، ص۱۱۱؛ طوسی اساس الاقتباس، ص۳۸؛ حلی، جوهرالنضید، ص۲۵؛ ابن‌سینا، رسائل، ص۹۸؛ النجاة، ص۴۹۹؛ جرجانی التعریفات، ص۳۴.
↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۱۷.
↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۴۰-۴۱؛ ج۲، ص۲۵-۲۶.
↑ طوسی، اساس الاقتباس، ص۳۸؛ خوانساری، منطق صوری، ص۱۴۱؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۴، ص۲۴-۲۸؛ ابن‌سینا، الالهیات شفا، ص۶۳-۶۵.
↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۳۶۷؛ ج۲، ص۴۲۳، ۴۹۵ و ۵۱۳.

منابع

ابن‌سینا، النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۹ش.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله، الهیات الشفاء، قم، مکتبة المرعشی، ۱۴۰۴ق.
ابن‌سینا، رسائل، قم، انتشارات بیدار، بی‌تا.
امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تقریرات فلسفه امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
جرجانی، سیدشریف، التعریفات، تهران ناصر خسرو، ۱۳۶۸ش.
حلی، حسن‌بن‌یوسف، جوهر النضید، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۸۱ش.
خوانساری، محمد، منطق صوری، قم، انتشارات دیدار، ۱۴۰۴ق.
سبزواری، ملاهادی، شرح منظومه، تصحیح طالبی، نشر ناب، ۱۴۲۲ق.
سهروردی، شهاب‌الدّین، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح هانری کربن، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
شاه نظری، بررسی و تحلیل ماهیت جسم از دیدگاه شاه و اشراق، مجله نشریات علمی، ۱۳۹۱ش.
صلیبا، جمیل، فرهنگ فلسفی، تهران، انتشارات حکمت، ۱۳۹۳ش.
طوسی، خواجه نصیر، اساس الاقتباس، تهران، دانشگاه تهران، ۱۴۰۱ش.
طوسی، خواجه نصیرالدین، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغة، ۱۳۷۵ش.
مصباح یزدی، محمدتقی، شرح الهیات شفا، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۶ش.
ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
یزدان‌پناه، یدالله، حکمت اشراق، تهران، انتشارات حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۹ش.

نویسنده: باقر صاحبی

[1] ابن‌سینا، رسائل، ص۹۸؛ الالهیات شفا، ص۶۳؛ النجاة، ص۴۹۹؛ جرجانی التعریفات، ص۳۴.

[2] ابن‌سینا، الالهیات شفاء، ص۶۳-۶۵؛ خواجه نصیر، شرح الاشارات والتنبیهات، ج۲، ص۵-۶؛ صلیبا، فرهنگ فلسفی، ص۲۸۳؛ مصباح یزدی، شرح الهیات شفاء، ج۱، ص۳۴۳؛ سهروردی، مجموعه مصنفات، ج۲، ص۷۶-۷۷؛ شاه‌نظری، بررسی و تحلیل ماهیت جسم از دیدگاه مشاء و اشراق ص۳-۴.

[3] امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۴۰-۴۱؛ ج۲، ص۲۵-۲۶، ۴۹۵ و ۵۴۰، ج۳، ص۱۷.

[4] سبزواری، شرح المنظومه ج۴، ص۱۱۱؛ طوسی اساس الاقتباس، ص۳۸؛ حلی، جوهرالنضید، ص۲۵؛ ابن‌سینا، رسائل، ص۹۸؛ النجاة، ص۴۹۹؛ جرجانی التعریفات، ص۳۴.

[5] امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۱۷.

[6] امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۴۰-۴۱؛ ج۲، ص۲۵-۲۶.

[7] طوسی، اساس الاقتباس، ص۳۸؛ خوانساری، منطق صوری، ص۱۴۱؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۴، ص۲۴-۲۸؛ ابن‌سینا، الالهیات شفا، ص۶۳-۶۵.

[8] امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۳۶۷؛ ج۲، ص۴۲۳، ۴۹۵ و ۵۱۳.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]