حرکت اشتدادی

حرکت اشتدادی به معنای حرکت جوهری شیء از هنگام تکوّن تا تبدیل شدنش به یک شیء کامل می‌باشد. امام‌خمینی در آثار خویش و بر اساس مبنای تشکیک در وجود، به بحث از اشتداد در حرکت جوهری، جایگاه، حقیقت و اشتداد در نفس پرداخته است.

اهمیت و جایگاه حرکت اشتدادی

حرکت اشتدادی در اصطلاح فلسفی به معنای حرکت جوهری شیء از هنگام تکوّن تا تبدیل شدنش به یک شیّ کامل را گویند.^[۱] یکی از مباحث مهم پیرامون حرکت در جوهر طبیعت، نظریه اشتدادی بودن این حرکت است که از سوی حکمای الهی، تفاسیر متعددی برای آن بیان شده است. اعتقاد به حرکت جوهری اشتدادی در مورد موجودات عالم ماده از جمله انسان، از مبانی مهمی است که ملاصدرا را از سایر فلاسفه پیشین ممتاز ساخته است.^[۲] امام‌خمینی نیز در آثار خویش همسو با حکمت متعالیه و بر اساس مبنای تشکیک در وجود به بحث از اشتداد در حرکت جوهری، جایگاه، حقیقت و اشتداد در نفس پرداخته است.^[۳]

تقریر حرکت اشتدادی

یکی از اموری که در حکمت متعالیه مطرح می‌باشد و در حلّ مسائل فلسفی از آن استفاده می‌شود، بحث از حرکت جوهری اشتدادی است که مبتنی بر تشکیک در وجود است؛ زیرا حرکت زوال امری و حدوث امر دیگری است؛ یعنی در هر حرکتی چه جوهر و چه عرض، در هر آنی امر قبلی زایل و امر کنونی حادث می‌شود. این زایل و حادث، یا متشابه‌اند یا متشابه نیستند، بلکه زایل ناقص‌تر از حادث است یا زایل کامل از ناقص است. حالت نخست را لبس بعد خلع و حالت دوم را لبس بعد لبس یا همان حرکت اشتدادی و حالت سوم را خلع بعد لبس و حرکت تضعفی گویند.^[۴]

حرکت جوهری اشتدادی واقعیتی است که یک شیء از هنگام تکون تا تبدیل شدنش به یک شیء کامل، در حال حرکت اشتدادی است. حرکت این شیء در یک «آن» موجود نیست، بلکه در هر آنی مقطعی از آن یافت می‌شود و این غیر از مقطعی است که پیش یا پس از آن یافت می‌شد و هر مقطعی که یافت و حادث می‌شود با اینکه غیر از مقطعی است که معدوم و زایل شده است، همه آن کمالات ویژگی‌های زایل شده را دارد، اما این به این معنا نیست که در زایل حقیقت زایل نشده و تنها چیز جدیدی بر آن افزوده و با آن متحد شده و حادث را پدید آورده باشد؛ زیرا چنین اتحادی از نوع اتحاد دو واقعیت بالفعل است که بدون شک محال است.^[۵]

امام‌خمینی نیز در تقریر حرکت اشتدادی بر این باور است که حرکت اشتدادی به گونه لبس بعد خلع نیست بلکه لبسی بعد لبس و حرکتی از نقص به سوی کامل است؛ یعنی مرتبه ضعیف با خلع مرتبه ضعیف به مرتبه قوی تبدیل نمی‌شود بلکه پیوسته در حالت قوت و زیادت است. امام‌خمینی با نفی این مطلب که حرکت اشتدادی کون و فساد نیست، معتقد است نوع ماهیت در این حرکت اشتدادی باقی است؛ زیرا وجود، واحد شخصی مستمر و سیال است و سیلان با واحدیت وجود و شخصیت آن منافاتی ندارد. ^[۶]

حرکت اشتدادی نفس

امام‌خمینی در بیان حرکت اشتدادی نفس بر این اعتقاد است که نفس انسان حقیقت واحدی است که از نقص، رو به کمال می‌رود و مادامی که در حرکت است، در سیر استکمالی خود رو به تجرد و پیوسته در حال بالفعل شدن است، نه اینکه حقیقتی معدوم شود و حقیقتی دیگر از نو موجود شود، بلکه یک هویت است که اشتداد جود در آن حاصل می‌گردد و این گونه نیست که نقص نفس آدمی از کمال نفس آدمی جدا باشد و دو موجود جداگانه باشند بلکه مرتبه نقص و کمال به نفس مساوی است. یعنی مرتبه کامله نفس، تمام حیثیات کمالیه مرتبه ناقص را دارد و این چنین نیست که مرتبه ضعیف تنها چیزی به آن افزوده شده باشد، بلکه مرتبه قوی با حفظ مرتبه ضعیف دارای یک افزوده شدید است، نه اینکه مغایر با آن باشد.^[۷] به باور امام‌خمینی نفس موجودی است که از اول طفولیت متدرج الوجود بوده و مرتبه کامله‌اش همین موجودی است که در مرتبه ناقصه بوده است، یعنی آن ناقص همان کامل شده است نه اینکه صورتی را خلع وصورت دیگری را لبس کند.^[۸]

پانویس

↑ ملاصدرا، العرشی، ص۲۲۸؛ الحکمة المتعالیه، ج۲، ص۹۷-۹۸، ج۳، ص۲۲۹؛ عبودیت، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج۱، ص۳۲۸-۳۲۹.
↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیة، ج۲، ص۹۷-۹۸؛ ج۳، ص۶۲-۶۵؛ العرشیه، ص۲۲۸؛ مطهری، مجموعه آثار، ج۶، ص۷۳۷؛ ج۸، ص۵۴-۵۵؛ نصر، تبیین حرکت جوهری جبلی و ارادی انسان، ص۹۷.
↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۵۰۰؛ ج۳، ص۳۲۰؛ جواهر الاصول، ج۲؛ ص۱۷۰؛ تنقیح الاصول، ج۴، ص۲۵۰.
↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۳، ص۶۴؛ مفاتیح الغیب، ص۳۹۷؛ مطهری، مجموعه آثار، ج۶، ص۱۳۷؛ ج۸، ص۵۴.
↑ ملاصدرا، العرشیه، ص۲۲۸-۲۲۹؛ الحکمة المتعالیه، ج۲، ص۹۷-۹۸؛ ج۳، ص۲۲۹-۳۲۳؛ عبودیت، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج۱، ص۳۲۸-۳۲۹.
↑ (امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۵۰۰-۵۰۱؛ جواهر الاصول، ج۳، ص۱۷۰؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۵۶۲-۵۶۳؛ انوار حکمت، ص۵۱۸.
↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۱۵۳-۱۵۵؛ تنقیح الاصول، ج۴، ص۲۵۰؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۵۶۱-۵۶۲.
↑ امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۲۰؛ صاحبی، انوار حکمت، ص۵۱۸.

منابع

امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تقریرات فلسفه امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تنقیح الاصول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی،۱۳۸۵ش.
امام‌خمینی، سیدروح‌الله، جواهر الأصول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۶ش.
صاحبی، باقر، انوار حکمت، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۴ش.
صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
عبودیت، عبدالرسول، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، تهران، نشر سمت، ۱۳۹۴ش.
مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، نشر صدرا، ۱۳۸۹ش.
ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، العرشیه، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، مفاتیح الغیب، تصحیح خواجوی، تهران، مؤسسه تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
نصر، محمدجواد، تبیین حرکت جوهری جبلی و ارادی انسان، آیینه معرفت، ۱۳۹۸ش.

نویسنده: باقر صاحبی

[1] ملاصدرا، العرشی، ص۲۲۸؛ الحکمة المتعالیه، ج۲، ص۹۷-۹۸، ج۳، ص۲۲۹؛ عبودیت، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج۱، ص۳۲۸-۳۲۹.

[2] ملاصدرا، الحکمة المتعالیة، ج۲، ص۹۷-۹۸؛ ج۳، ص۶۲-۶۵؛ العرشیه، ص۲۲۸؛ مطهری، مجموعه آثار، ج۶، ص۷۳۷؛ ج۸، ص۵۴-۵۵؛ نصر، تبیین حرکت جوهری جبلی و ارادی انسان، ص۹۷.

[3] امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۵۰۰؛ ج۳، ص۳۲۰؛ جواهر الاصول، ج۲؛ ص۱۷۰؛ تنقیح الاصول، ج۴، ص۲۵۰.

[4] ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۳، ص۶۴؛ مفاتیح الغیب، ص۳۹۷؛ مطهری، مجموعه آثار، ج۶، ص۱۳۷؛ ج۸، ص۵۴.

[5] ملاصدرا، العرشیه، ص۲۲۸-۲۲۹؛ الحکمة المتعالیه، ج۲، ص۹۷-۹۸؛ ج۳، ص۲۲۹-۳۲۳؛ عبودیت، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج۱، ص۳۲۸-۳۲۹.

[6] (امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۵۰۰-۵۰۱؛ جواهر الاصول، ج۳، ص۱۷۰؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۵۶۲-۵۶۳؛ انوار حکمت، ص۵۱۸.

[7] امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۱۵۳-۱۵۵؛ تنقیح الاصول، ج۴، ص۲۵۰؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۵۶۱-۵۶۲.

[8] امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۲۰؛ صاحبی، انوار حکمت، ص۵۱۸.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]