دعای کمیل
دعای کمیل از دعاهای مشهور میان شیعیان است که حضرت علی(ع) آن را به صحابی خود کمیل بن زیاد نخعی تعلیم داده است. این دعا به سبب مضامین عالی و عرفانیاش بسیار مورد توجه عارفان و عالمان قرار گرفته و بر آن شروح زیادی نگاشته شده است.
دعای کمیل از دعاهایی است که امامخمینی به آن توجه ویژهای داشته و با آن مأنوس بود. ایشان این دعا را بسیار عجیب و دارای مضامین والا و عرفانی توصیف میکند؛ به گونهای که از بشر عادی صادر نمیشود. در نظر امام خمینی دعای کمیل مشتمل بر اسراری است که اهل معرفت باید آن را شرح دهند.
معرفی و جایگاه
دعای کمیل، از برجستهترین دعاهای شناخته شده[۱] و رایج در میان شیعیان و دربردارنده بخشی از مناجاتها و نیایشهای عارفانه امام علی(ع) است که از سوی آن حضرت، املا و به دست صحابی ارجمندش، «کمیل بن زیاد نخعی» نگاشته شدهاست.[۲] دعای کمیل که به آن دعای خضر نیز میگویند در شب پانزدهم شعبان و شبهای جمعه خوانده میشود[۳] و گفته شده برای کفایت از شر دشمنان و فتح باب رزق و آمرزش گناهان نافع است.[۴]
دعای کمیل از دعاهای معروف و پربرکت میان شیعیان است که به سبب محتوای عالی و انسانساز آن مورد توجه زیادی قرار گرفته است.[۵] بسیاری از عارفان و عالمان دعای کمیل را اشرف همه دعاها میشمارند و از آن تعبیر به «انسان الأدعیه» میکنند.[۶] علامه مجلسی آن را از بهترین دعاها توصیف میکند.[۷] شهید مطهری توصیه به خواندن دعای کمیل در شبهای جمعه میکند و درباره این دعا میگوید دعای کمیل دارای مضامین عالی و در اوج عرفان است.[۸] دعای کمیل به دلیل جایگاهش موضوع شرح بسیاری از عالمان و عارفان قرار گرفته است.[۹]
درباره کیفیت خواندن این دعا سفارش شده که خواننده این دعا در شب جمعه پس از رعایت شرایط دعا، بهتر است دعا را به سوی قبله و با فروتنی و دلی خاشع و نیتی خالص و چشمی اشکبار و صدایی محزون قرائت کند؛ تا آثار این دعا بر او عارض و خواستهاش اجابت شود.[۱۰]
سند و اعتبار
دعای کمیل توسط شیخ طوسی (۳۸۵-۴۶۰ق) ضمنِ اعمال ماه شعبان در کتاب مصباح المتهجد نقل شده است.[۱۱] ایشان در ذکر سند دعا به عبارتِ «رُوِی» بسنده کرده و لذا راویان خود را در نقل دعا بیان نکرده است. هرچند مجهول گذاشتن راویان در نقل روایت ممکن است به خاطر اشتهار و رواجِ دعای کمیل در آن عصر بوده باشد، در عین حال قدمت و اعتبار کتاب مصباح المتهجد و توجه پیوستۀ علمای شیعه به آن و همچنین تخصص مؤلف که خود صاحب دو کتاب از کتب اربعـۀ شیعه میباشد و در کتابهای خود به مباحث رجالی و جمع بین روایات متعارض و رفع ناسازگاری آنها پرداخته، جایی برای تردید در اعتبار سندی دعای کمیل بازنمیگذارد.[۱۲] همچنین سید بن طاووس در اقبال الاعمال،[۱۳] علامه مجلسی در زاد المعاد[۱۴] و کفعمی در کتب خود این دعا را آوردهاند.[۱۵]
همچنین مضامین و محتوای دعای کمیل به گونهای است که ولو به لحاظ سندی فاقد سندِ معتبر باشد، اما فحوای عمیق دعا به عنوان یک قرینـۀ داخلی برای انتساب دعای کمیل به امام علی(ع) کفایت میکند. معمول این است که سندِ معتبر به متن اعتبار میدهد، اما گاهی متن چنان اعتبار و عمقی دارد که سندِ خود را خلق میکند. با مطالعۀ ادعیه و مناجاتهای صادر شده از امیرالمؤمنین(ع)، معلوم میشود صدور دعای کمیل از سنخِ همان ادعیه و مناجاتها و بلکه بالاتر از آنها است و لذا انتساب آن به امام علی(ع) کاملاً موجه است.[۱۶]
این دعا در روند عمومی نقل حدیث و فراز و نشیبهایی که بر سر راه آن بوده، از برخی آسیبها در امان نماندهاست و به نوعی، «حدیث معلل» شده است.[۱۷] کمیل بن زیاد نخعی یمانی از طایفهٔ نخع در یمن بوده است. مطابق نقل روایتی از امیرالمؤمنین(ع)، کمیل یکی از ده نفری است که امیرالمؤمنین(ع)، آنها را از اصحاب ثقه و مورد اطمینان خود معرفی کرده است. او را در شمار السابقین المقرّبین اصحاب امیرالمؤمنین(ع) دانستهاند. همچنین نزد عرفا از اصحاب سرّ امیرالمؤمنین(ع) بهشمار میآید که سلسلۀ جماعتی از عارفان به او منتهی میشوند.[۱۸]
محتوا
دعای کمیل را مجموعهای مفصل، مرتبط و منسجمی دانستهاند که با توسل به نشانههای خدا آغاز میشود و خواننده با سوگند به حقانیت این نشانهها دست نیاز و حاجت خود را به سوی پروردگار دراز میکند و از او مسئلت مینماید.[۱۹] این خواهشها که با کلمه «اسئلک» مطرح میشود به ده نشانه الهی اشاره میکند: رحمت، جبروت، سلطان، وجه باقی، اسماء علم، نور، عزت و عظمت.[۲۰]
براساس بررسی مضامین دعای کمیل، جهتگیریهای کلی این دعا به ترتیب بر شش مقوله یا دستهبندیِ موضوعیِ زیر مبتنی است: حمد خداوند، طلبِ مغفرت از گناه، طلب قرب الهی، طلب نجات از عذاب، طلب خدمت به ساحت الهی و طلب سبقت در تقرب.[۲۱]
همچنین گفته شده جمله «اَفَمَن کَانَ مؤمِناً کَمَن کَانَ فاسِقاً لایَستَوون» در دعای کمیل، از آیات سوره سجده است که دارای سجده واجب میباشد؛ بنابر قول به حرمت خواندن سورههای عزائم بر جنب و حائض، خواندن این فراز از دعا بر ایشان حرام است.[۲۲]
اهمیت دعای کمیل از نگاه امامخمینی
دعای کمیل از دعاهایی بود که امامخمینی با آن انس داشت و همواره آن را میخواند.[۲۳] امامخمینی از دعای کمیل به عنوان یک دعای «بسیار عجیب» یاد میکند که بعض فقرات آن از بشر عادی نمیتواند صادر بشود[۲۴] و زبان آن متفاوت با زبان دیگر انسانها است.[۲۵] در نظر امام خمینی دعای کمیل مشتمل بر اسراری است که دست ما از درک آن کوتاه است؛ اما باید بر مضامین آن تأمل کرد و اهل معرفت آن را شرح دهند و آنها را بر مردم ارائه دهند.[۲۶]
ایشان دعای کمیل را معرف شخصیت حضرت علی میداند و برخی فرازهای عرفانی این دعا را مانند «إِلهی وَ سَیِّدی وَ مَولایَ و ربی صَبَرْتُ عَلی عَذابِکَ فَکَیْفَ اصْبِرُ عَلی فِراقِکَ؛ ای خدا و آقا و مولا و پروردگارم، بر فرض که بر عذابت شکیبایی ورزم، ولی بر فراقت چگونه صبر کنم»، نشان از مقام خاص امام و عشق او به خداوند بیان میکند.[۲۷] به اعتقاد امامخمینی، دعای کمیل منعکس کننده خوف امام علی(ع) از خداوند و نوع سلوک و حالات عرفانی اوست.[۲۸]
پانویس
- ↑ قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ص۶۲.
- ↑ رستگار، «نقد و بررسی تحلیلی - متنی فرازی از دعای کمیل»، ص۸۱.
- ↑ مکارم شیرازی، کلیات مفاتیح نوین، ص۹۸.
- ↑ قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ص۶۲؛ منتظری، احکام و مناسک حج، ص۲۹۹.
- ↑ مکارم شیرازی، کلیات مفاتیح نوین، ص۹۸.
- ↑ انصاریان، شرح دعای کمیل، ص۳۷.
- ↑ قمی، کلیات مفاتیح الجنان، ص۶۲.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ج۲۳، ص۱۵۹ و ج۲۲، ص۳۸۹.
- ↑ طیارینژاد، و دیگران، «تبیین الگوی سبقت در تقرب بر پایهٔ تحلیل محتوای کیفی دعای کمیل»، ص۱۵۴.
- ↑ انصاریان، شرح دعای کمیل، ص۳۸.
- ↑ طوسی، مصباح المتهجد، ص۵۸۴.
- ↑ طیارینژاد، و دیگران، «تبیین الگوی سبقت در تقرب بر پایهٔ تحلیل محتوای کیفی دعای کمیل»، ص۱۵۵.
- ↑ ابن طاووس، اقبال الأعمال، ص۲۲۰.
- ↑ مجلسی، زادالمعاد، ص۶۰.
- ↑ کفعمی، البلدالامین، ص۲۶۷؛ کفعمی، المصباح، ص۷۳۷.
- ↑ طیارینژاد، و دیگران، «تبیین الگوی سبقت در تقرب بر پایهٔ تحلیل محتوای کیفی دعای کمیل»، ص۱۵۵.
- ↑ رستگار، «نقد و بررسی تحلیلی - متنی فرازی از دعای کمیل»، ص۸۱.
- ↑ طیارینژاد، و دیگران، «تبیین الگوی سبقت در تقرب بر پایهٔ تحلیل محتوای کیفی دعای کمیل»، ص۱۵۴.
- ↑ بازرگان، شرحی بر دعای کمیل، ص۹.
- ↑ بازرگان، شرحی بر دعای کمیل، ص۹.
- ↑ طیارینژاد، و دیگران، «تبیین الگوی سبقت در تقرب بر پایهٔ تحلیل محتوای کیفی دعای کمیل»، ص۱۶۱.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه فارسی، ج۳، ص۶۲۶.
- ↑ رودسری، پرتوی از خورشید، ۳۴۴.
- ↑ طیارینژاد، و دیگران، «تبیین الگوی سبقت در تقرب بر پایهٔ تحلیل محتوای کیفی دعای کمیل»، ص۱۵۶؛ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۹، ص۶۴.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۵۲۷.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۲۰، ص۲۵۰.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۹، ص۶۴ و ص۴۳۸.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۹، ص۶۵.
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- ابن طاووس، اقبال الأعمال، بیروت، چاپ اعلمی، ۱۴۱۷ق.
- انصاریان، حسین، شرح دعای کمیل، دارالعرفان، ۱۳۸۲ش.
- بازرگان، عبدالعلی، شرحی بر دعای کمیل و پژوهشی در مبانی قرآنی آن، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۷۶ش.
- رستگار، پرویز، «نقد و بررسی تحلیلی - متنی فرازی از دعای کمیل»، علوم حدیث، شماره ۴۲، زمستان ۱۳۸۵ش.
- رودسری، حسین، پرتوی از خورشید، تهران، مؤسسه تنظیم ...، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- طیارینژاد، رامین، حاجیخانی، علی؛ منصوری، زهرا، «تبیین الگوی «سبقت در تقرب» بر پایهٔ تحلیل محتوای کیفی دعای کمیل»، پژوهشهای قرآن و حدیث، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
- طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، بیروت، چاپ علاءالدین اعلمی، ۱۴۱۸ق.
- قمی، شیخ عباس، کلیات مفاتیح الجنان، بیجا، اسوه، بیتا.
- کفعمی، ابراهیم بن علی، البلدالامین و الدّرع الحصین، بیروت، چاپ علاءالدین اعلمی، ۱۴۱۸ق.
- کفعمی، ابراهیم بن علی، المصباح، بیروت، چاپ علاءالدین اعلمی، ۱۴۱۴ق.
- مجلسی، محمدباقر، زادالمعاد، بیروت، چاپ علاءالدین اعلمی، ۱۴۲۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، کلیات مفاتیح نوین، قم، مدرسه الامام علی بن ابی طالب، ۱۳۹۰ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.
- منتظری، حسینعلی، احکام و مناسک حج، تهران، نشر سایه، ۱۳۸۱ش.
- هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه فارسی، مؤسّسه دائرة المعارف فقه اسلامی، بیتا.