روزنامه کیهان

روزنامه کیهان قدیمی‌ترین روزنامه در حال انتشار در ایران پس از روزنامه اطلاعات است. این روزنامه در سال ۱۳۲۱ش منتشر شد و در مقاطعی از روزنامه‌های پرتیراژ شمرده می‌شد.

روزنامه کیهان در دوران انقلاب اسلامی با تغییر رویکرد، به دفاع از اعتراضات مردم پرداخت و حکومت پهلوی را مورد انتقاد قرار داد و همچنین با دیگر مطبوعات دست به اعتصاب زد. تیترهای بسیار مهمی از کیهان در دوران انقلاب در تاریخ روزنامه‌نگاری ایران ثبت شده‌ است که از آن جمله می‌توان به تیتر «ژاله خون شد، خون جنون شد» و «توی دهن این دولت می‌زنم» اشاره کرد.

گروهی از کارکنان روزنامه کیهان روز ۲۵ اردیبهشت ۱۳۵۸ با امام‌خمینی در قم دیدار کردند. امام‌خمینی محور بیانات کوتاهشان را در این دیدار، وضعیت مطبوعات و عملکرد آنها قرار دادند. اولین نماینده امام در روزنامه کیهان ابراهیم یزدی بود که از اردیبهشت تا آبان ۱۳۵۹ سرپرست مؤسسه کیهان شد. بعد از ابراهیم یزدی، سیدمحمد خاتمی از آبان ۱۳۵۹ تا مهر ۱۳۷۰ با حکم مستقیم امام سرپرست کیهان شد.

معرفی و جایگاه

اولین نسخه روزنامه کیهان در روز چهارشنبه ۶ خرداد ۱۳۲۱ توسط عبدالرحمن فرامرزی، به‌عنوان صاحب‌امتیاز، و مصطفی مصباح‌زاده، به‌عنوان مدیر مسئول، در دو هزار نسخه منتشر شد. گفته می‌شود این روزنامه در رقابت با روزنامه اطلاعات و شکستن انحصار آن تأسیس شد. مصطفی مصباح‌زاده یکی از تحصیل‌کرده‌ها و نویسندگان آن روز در کنار عبدالرحمان فرامرزی که از روزنامه‌نگاران صاحب قلم و شناخته‌شده بود، تصمیم گرفتند این نشریه را منتشر کنند. آنها اساس انتشار کیهان را حفظ وحدت ملی و مقابله با مخاطراتی می‌دانستند که در آن زمان، کشور را مورد تهدید قرار داده بود؛ زیرا در آن زمان خوانین و دیگر تجزیه‌طلبان با استفاده از قدرت نیروهای اشغالگر و نیز احزاب سیاسی طرفدار شرق و غرب در فکر تجزیه ایران بودند.

کیهان در پیش از انقلاب روزنامه‌ای نسبتاً مقبول و مورد اعتماد قشری از اقشار مردم کوچه بازار بود و این به دلیل پشتیبانی گروهی از نویسندگان حرفه‌ای و روزنامه‌نگارانی بود که هم در نگارش فارسی و هم در حرفه مطبوعاتی خبره بودند. این روزنامه همچنین در جلب همکاری چهره‌های مطرح اهل قلم موفق بود و صفحات ادبی یا ضمیمه‌های فرهنگی آن با مطالبی از احمد شاملو، جلال آل‌احمد و بسیاری دیگر از نویسندگان مطرح کشور منتشر می‌شد.

روزنامه کیهان طی سال‌ها فعالیت، این زیر مجموعه‌ها را نیز به خوانندگان خود عرضه کرد: کیهان هوایی سال ۱۳۲۹؛ کیهان ورزشی سال ۱۳۳۴؛ کیهان بچه‌ها سال۱۳۳۵؛ کیهان انگلیسی سال ۱۳۳۸؛ مجله زن‌روز سال ۱۳۴۳؛ کیهان عربی سال ۱۳۵۹؛ کیهان فرهنگی سال ۱۳۶۳؛ کیهان اندیشه سال ۱۳۶۴.

اعتصاب روزنامه کیهان در جریان انقلاب

روزنامه کیهان در جریان انقلاب اسلامی به حرکت عظیم مردم ایران پیوست و همراه با دیگر مطبوعات در اعتراض به سانسور شدید و کنترل و محدودیت دولت نسبت به آزادی مطبوعات دست به اعتصاب زد. مبارزه مردم ایران علیه رژیم پهلوی پس از هفدهم شهریور ۱۳۵۷ اهالی رسانه را به این فکر انداخت از تاریخ نوزدهم مهر همان سال به مدت سه روز دست به اعتصاب بزنند و خواستار رفع سانسورها برای درج اخبار باشند. این اعتراضات از اعتصاب روزنامه آیندگان آغاز شد و به کیهان و اطلاعات رسید. اعتصاب چهارده‌روزه مطبوعاتی شامل اطلاعات، کیهان و آیندگان و در نهایت اعتصاب ۶۲ روزه مطبوعات از پانزدهم آبان ۱۳۵۷ در دوران حکومت‌نظامی غلامرضا ازهاری، از دیگر اقدامات اهالی مطبوعات بود و امام‌خمینی نیز ضمن تشکر از اعتصاب‌کنندگان از علما خواست از وجوهات شرعی و سهم امام(ع) جهت رفع مشکلات مالی آنان استفاده کنند.

فعالیت کیهان در انقلاب اسلامی

در جریان انقلاب اسلامی، کیهان به دفاع از اعتراضات مردم پرداخت و در مبارزه برای آزادی نشر و بیان نقش برجسته‌ای ایفا کرد. گفته شده پرتیراژترین روزنامه روزهای انقلاب کیهان بود و بسیاری از نسخه‌های آن به چاپ دوم می‌رسید. در هیچ دوره‌ای از تاریخ مطبوعات ایران پیش از انقلاب، هیچ روزنامه‌ای به تیراژ کیهان نرسید. تیترهای بسیار مهمی از کیهان در دوران انقلاب در ذهن ملت و در تاریخ روزنامه‌نگاری ایران ثبت شده‌ است که از آن جمله می‌توان به تیتر «ژاله خون شد، خون جنون شد»، «شاه رفت» و «توی دهن این دولت می‌زنم» اشاره کرد.

روز سه‌شنیه ۷ شهریور ۱۳۵۷ روزنامه کیهان در شماره ۱۰۵۵۱ چاپ دوم خود، تصویر امام‌خمینی را برای اولین بار با زیرنویس عنوان «حضرت آیت‌الله العظمی آقای روح‌الله موسوی خمینی» و تیتر «مذاکره برای بازگشت حضرت آیت‌الله العظمی خمینی» منتشر کرد. این کار در حالی انجام گرفت که رساله و اعلامیه‌های امام‌خمینی توسط رژیم پهلوی ممنوع بود و حتی ساواک با افرادی که نام و تصویر ایشان را بیان یا به همراه داشتند به‌شدت برخورد می‌کرد. در واقع سرعت تحولات و دگرگونی اوضاع سیاسی - اجتماعی ایران در سال ۱۳۵۷ سبب شد تا تصویر امام‌خمینی که تا آن زمان ممنوع و تبلیغ و نشر آن موجب پیگرد بود، تیتر یک صفحه اول روزنامه سراسری کیهان شود.

با اینکه روزنامه کیهان در جریان انقلاب اسلامی نقش داشت، اما پس از انقلاب، حفظ کردن روزنامه‌ای که در اصول ابتدایی‌اش خود را طرفدار قدرت حکومت مرکزی می‌دانست و با آن خاستگاه و پیشینه و تعلق خاطری که به رژیم سابق داشت، چالش‌های زیادی را ایجاد کرد. از یک سو به دلیل حضور نیروهای چپ، ملی‌گرا، و سکولاری که از گذشته در آن فعالیت می‌کردند، از سوی مردم انقلابی نقد می‌شدند و از سوی دیگر چپ‌ها و مخالفان جمهوری اسلامی آنها را متهم به خودسانسوری به نفع دولت حاکم می‌کردند.

نماینده امام‌خمینی در کیهان

اولین نماینده امام‌خمینی در روزنامه کیهان، ابراهیم یزدی بود که از اردیبهشت تا آبان ۱۳۵۹ سرپرست مؤسسه کیهان شد. بعد از ابراهیم یزدی، سیدمحمد خاتمی از آبان ۱۳۵۹ تا مهر ۱۳۷۰ با حکم مستقیم امام سرپرست کیهان شد. در دوره وی کیهان بیشتر با شورای سردبیری اداره می‌شد. بسیاری معتقدند دوران خاتمی از بهترین دوره‌های کیهان پس از انقلاب بود، زیرا وی نیروهای خوبی را برای مؤسسه کیهان انتخاب کرده بود و همگی از طیف توانمند و سالمی بودند که آنجا را به خوبی اداره می‌کردند. روزنامه کیهان پس از انقلاب، بارها ویژه‌نامه‌هایی در سالگرد و بزرگداشت و ابعاد زندگی و اندیشه امام‌خمینی منتشر ساخت.

بیانات امام‌خمینی در دیدار با نویسندگان کیهان

گروهی از کارکنان روزنامه کیهان روز ۲۵ اردیبهشت ۱۳۵۸ با امام‌خمینی در قم دیدار کردند. امام‌خمینی محور بیانات کوتاهشان را در این دیدار، وضعیت مطبوعات و عملکرد آنها قرار دادند. ایشان در این دیدار بیان داشتند که مطبوعات در عین حال که یک مؤسسه محترم و بسیار مؤثرند، اما باید روی موازین مطبوعاتی و خدمت به ملت رفتار کنند. به اعتقاد امام، آزادی قلم و آزادی بیان معنایش این نیست که کسی بر ضد مصلحت کشور قلمش آزاد است که بنویسد، بر خلاف انقلابی که مردم پایش خون داده‌اند بنویسد. در نظر ایشان مطبوعات باید در خدمت کشور باشند، نه بر ضد کشور. مطبوعات باید منعکس کننده آمال و آرزوی ملت باشند. امام در انتهای بیانات خود اظهار داشتند که تمام رسانه‌ها مربی کشور هستند و باید مردم را تربیت کنند.

امام‌خمینی همچنین یک روز بعد (۲۶ اردیبهشت ۱۳۵۸) مجدداً در جمع گروهی از کارکنان روزنامه کیهان با برجسته کردن مسئله رسالت و نقش مطبوعات بیان داشتند نقش مطبوعات در کشورها منعکس کردن آرمان‌های ملت است. مطبوعات باید مثل معلمینی باشند که مملکت و جوانان را تربیت و آرمان ملت را منعکس می‌کنند. ایشان در ادامه سخنان خود اظهار داشتند باید مطبوعات آنچه که ملت می‌خواهند را بنویسند؛ نه آنچه بر خلاف مسیر ملت است. ملت روزنامه‌ای را می‌خواهد که مطابق آرای خودش باشد. امام‌خمینی در سخنرانی‌ای در جمع کارکنان روزنامه کیهان در ۱۲ خرداد سال ۱۳۶۰ش به رسالت مطبوعات در نظام اسلامی پرداخت.