سازمان اوقاف و امور خیریه
سازمان اوقاف و امور خیریه نهادی است که مدیریت همه موقوفات بدون متولی را در کشور برعهده دارد. پس از انقلاب اسلامی، شورای انقلاب و مجلس شورای اسلامی مصوباتی داشتند که باعث تغییر و تحول در این نهاد شد. امام‌خمینی در بیست و ششم مرداد ماه سال ۱۳۵۹ش، در احکام جداگانه‌ای سیدمهدی امام‌جمارانی و محمدعلی نظام‌زاده را به نمایندگی خود در اوقاف منصوب کردند. سیدمهدی امام جمارانی اولین سرپرست این سازمان پس از انقلاب اسلامی بود که در سال ۱۳۶۴ش از سوی امام‌خمینی انتخاب شد.
تاریخچه
اولین اسناد تاریخی در رابطه با اداره اوقاف مربوط به تشکیلات اداری دوره سامانیان با عنوان «دیوان اوقاف» یا «دیوان موقوفات» است که به امور مساجد و اراضی موقوفه رسیدگی می‌کرده است. بعضی می‌گویند پیش از ایجاد دیوان اوقاف، وظیفه اداره اوقاف به عهده قضات و متولیان شرعی بوده است.[۱] با روی کار آمدن صفویان، تحولات زیادی در سیستم اداری موقوفات ایجاد شد. در این دوران گذشته از خاندان سلطنتی، بسیاری از ثروتمندان به تقلید از شاه، اموال بسیاری را وقف کردند. بعد از دوران صفویه وضع اوقاف و موقوفات نسبتا افول کرد. شاهان قاجاری نسبت به حکومت‌های افشاریان و زندیه توجه بیشتری به مسائل مذهبی داشتند اما در دوران قاجار موقوفات سیستم اداری منسجمی همانند دوران صفویه نداشت. وضع موقوفات در این دوره با فراز و نشیب بسیاری همراه بود و وضعیت موقوفات با توجه به شخصیت حاکم متغیر بود. در طول این مدت بعضی از موقوفات به دست متولیان شرعی و بعضی دیگر توسط متولیان حکومتی اداره می‌شد. حتی برخی از موقوفات به صورت همزمان دو یا چند متولی داشتند.[۲]
پس از انقلاب مشروطه
پس از انقلاب مشروطه وضعیت موقوفات دچار تغییر و تحول شد. با تأسیس «وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه» و تصویب قوانین اداری این وزارتخانه در سال ۱۲۸۹ خورشیدی، موقوفات کشور برای اولین بار بر اساس قانون و مقررات مصوب مجلس شورای ملی اداره می‌شد.[۳] در دی‌ماه ۱۳۱۳ قانون اوقاف و متمم آن در اردیبهشت ۱۳۱۴ تصویب و منابع مالی لازم برای تحقق اهداف سیاسی و اقتصادی حکومت تأمین گردید. پس از تصویب این قانون و متمم آن، استفاده از اوقاف در زمینه‌های مختلف آموزشی، ساختمانی و فرهنگی به‌طور هدفمند و سازمان‌یافته شدت گرفت. این روند شامل به‌کارگیری درآمدهای اوقاف در ساخت مدارس، تأسیس کتابخانه‌ها، انتشار کتاب‌ها و سایر مصارف آموزشی بود.[۴] همچنین به سبب قوانینی مانند قانون اصلاحات ارضی به وقف در کشور ضرر بزرگی زده شد و بسیاری از زمین‌های وقفی مزروعی توسط دولت شاه از وقفیت خارج و سند مالکیت به نام زارعین صادر شد.[۵] در ۵ آذر ۱۳۴۳ با تصویب مجلس شورای ملی، اداره کل اوقاف به سازمان اوقاف تبدیل شد. این سازمان از وزارت فرهنگ جدا و به نهاد نخست‌وزیری ملحق گردید.[۶]
امام‌خمینی در پانزدهم اردیبهشت ۱۳۲۳ در نخستین نوشته‌های خود خطاب به مردم ایران، آنان را دعوت به قیام علیه کسانی کرد که موقوفات، مدرسه‌ها و محفل‌های دینی را در اختیار افراد ناشایست قرار داده‌اند.[۷] امام‌خمینی طرح تأسیس وزارت اوقاف در دوره پهلوی را نقشه‌ای برای حکومتی‌کردن روحانیت دانسته[۸] و رژیم پهلوی را فاقد صلاحیت تعیین وزیر برای اوقاف شمرد. به باور ایشان وزیر فرهنگ و اوقاف را باید حوزه علمیه تعیین می‌کرد.[۹] ایشان در دروان انقلاب نیز دربارهٔ تصرف موقوفات به دست بنیاد پهلوی و استفاده از آنها برای خوشگذرانی خاندان سلطنتی و امور حرام پیوسته اعتراض خود را اعلام می‌کرد.[۱۰]
پس از انقلاب اسلامی
پس از انقلاب اسلامی نخستین لایحه قانونی جهت احیای استیفای منافع موقوفات در ۴/۲/۱۳۵۸ با عنوان «لایحه قانونی تجدید اجاره قرارداد و اجاره املاک موقوفه و تجدید انتخاب متولیان و امنا و نظارت اماکن متبرکه مذهبی و مساجد» به تصویب شورای انقلاب رسید.[۱۱] مجلس شورای اسلامی در ۲۸/۱/۱۳۶۳ با تصویب قانون «ابطال اسناد فروش رقبات، آب و اراضی موقوفه»، تحولی اساسی در قوانین اوقاف پدید آورد و بسیاری از موقوفات به وقفیت بازگردانده شدند.[۱۲]
بعد از انقلاب اسلامی، سازمان اوقاف همچنان جزئی از نهاد نخست‌وزیری بود. در سال ۱۳۶۳ش، مجلس شورای اسلامی قانونی تصویب کرد که براساس آن سازمان اوقاف به «سازمان حج و اوقاف و امور خیریه» تغییر یافت.[۱۳] از آن تاریخ، سازمان اوقاف از نخست‌وزیری جدا شد و زیر نظر وزارت ارشاد اسلامی اداره می‌شد. در سال ۱۳۷۰ سازمان اوقاف مجدداً از سازمان حج و زیارت جدا شد.[۱۴] سیدمهدی امام جمارانی اولین سرپرست این سازمان پس از انقلاب بود که از سوی امام‌خمینی انتخاب شد.[۱۵]
جایگاه
سازمان اوقاف و امور خیریه پس از انقلاب اسلامی تلاش‌های قابل توجه و ارزشمندی را در عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی انجام داده است.[۱۶] موقوفات تحت نظر این سازمان با مصارف متنوع فرهنگی، بهداشتی، اجتماعی، رفاهی، علمی و آموزشی بخش عمده‌ای از نیازهای جامعه را در قالب بیمارستان، درمانگاه، مدرسه، کتابخانه، دارالایتام، کمک به فقرا، اطعام مساکین و غیره تأمین می‌کنند.[۱۷]
سازمان اوقاف و امور خیریه پس از انقلاب اسلامی بررسی و مطالعات جامعی در مورد موقوفات انجام داد و اشکالات و آفات را شناسایی کرد و راهکارهای لازم را در جهت رفع نواقص و توسعهٔ وقف و بهره‌وری بهینه از این منابع مهمّ اقتصادی پیش‌بینی نمود.[۱۸] از جمله وظایف اساسی که این سازمان برای خود قائل است، این موارد است: سیاست‌گذاری جهت تبدیل بقاع متبرکه به قطب فرهنگی کشور، سیاست‌گذاری در جهت افزایش بهره‌وری موقوفات، نظارت بر اجرای صحیح نیات واقفین، نظارت و راهبری مسابقات حفظ، قرائت و تفسیر قرآن کریم در سطح داخلی و بین‌المللی و تعمیم آموزش قرآن کریم در بین اقشار جامعه و...[۱۹]
نمایندگان امام‌خمینی در اوقاف
امام‌خمینی در بیست و ششم مرداد ماه سال ۱۳۵۹ش، در احکام جداگانه‌ای سیدمهدی امام‌جمارانی و محمدعلی نظام‌زاده را به نمایندگی خود در اوقاف منصوب کردند.[۲۰] امام‌خمینی در آذر ۱۳۵۹ به امام‌جمارانی اجازه داد اموالی را که در اختیار سازمان اوقاف قرار داشت و استفاده نشده بود، در جبهه‌های جنگ، برای بازسازی مناطق آسیب‌دیده استفاده و به آوارگان جنگی کمک کند.[۲۱] همچنین از سوی ایشان در دی ۱۳۶۳ تصدی امور مربوط به ولی فقیه در سازمان اوقاف به امام‌جمارانی و نظام‌زاده واگذار شد.[۲۲]
امام‌جمارانی در راستای مسئولیت خود در سازمان اوقاف، فعالیت‌های مهم و گسترده‌ای انجام داد؛ ازجمله آنها تدوین قانون وقف و احیای موقوفات، قانون تشکیلات و اختیارات سازمان اوقاف و امور خیریه، تأسیس مراکز و مؤسسات علمی آموزشی و فرهنگی را می‌توان نام برد.[۲۳] وی هر دو هفته یک بار به دیدار امام‌خمینی می‌رفت و دربارهٔ مسائل مختلف به ایشان گزارش می‌داد.[۲۴]
امام‌جمارانی در سال ۱۳۶۴ با حکم امام‌خمینی سرپرست سازمان حج و اوقاف شد.[۲۵] امام‌خمینی در سال ۱۳۶۵، در پاسخ نامه امام‌جمارانی، اداره تمامی بقاع متبرکه و اماکن مقدسه کشور به غیر از مواردی که در قانون استثناء شده است را به سازمان اوقاف واگذار کرد.[۲۶]
نگاه امام‌خمینی به وقف
امام‌خمینی همچون بسیاری از فقیهان به مسئلهٔ وقف به عنوان بحث فقهی نگریسته و به تبیین و توضیح آن پرداخته است. حضرت امام، علاوه بر آنچه در کتاب فقهی تحریر الوسیله با عنوان «کتاب الوقف» آمده، حدود ۲۰۰ استفتاء در مورد مختلف از ایشان شده است که نشان از اهمیت و جایگاه بلند این موضوع دارد.[۲۷] امام‌خمینی حفظ و صیانت و تصرفات در اوقاف عامه را از وظایف و شئون ولی فقیه می‌داند. از نظر ایشان وظیفه حاکم اسلامی است اگر موقوفه‌ای در معرض خراب‌شدن یا دستبردهای ظالمانه قرار گرفت، برای حفظ آن قیام کند.[۲۸]
پانویس
- ↑ «تاریخچه سازمان اوقاف در ایران»، ص۷۱.
- ↑ «تاریخچه سازمان اوقاف در ایران»، ص۷۱.
- ↑ «تاریخچه سازمان اوقاف در ایران»، ص۷۱.
- ↑ بهمنی، و دیگران، «اوقاف در دوران پهلوی»، ص۸۳.
- ↑ خسروی، «سیری در تحولات اوقاف پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، ص۲۲.
- ↑ «تاریخچه سازمان اوقاف در ایران»، ص۷۱.
- ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ج۱، ص۲۲.
- ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ج۱، ص۳۹۰.
- ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ج۱، ص۳۹۲.
- ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ج۴، ص۶۹ و ص۱۱۳؛ ج۵، ص۵۱۴.
- ↑ صادقی گلدر، مقدمه‌ای فرهنگ وقف، ص۱۰۶–۱۰۷.
- ↑ صادقی گلدر، مقدمه‌ای فرهنگ وقف، ص۱۰۶–۱۰۷.
- ↑ سجادی جزی، «منزلت و جایگاه وقف در جمهوری اسلامی چالش‌ها و راهکارها»، ص۶۳.
- ↑ «تاریخچه سازمان اوقاف در ایران»، ص۷۲.
- ↑ «تاریخچه سازمان اوقاف در ایران»، ص۷۲.
- ↑ خسروی، «سیری در تحولات اوقاف پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، ص۲۱.
- ↑ خسروی، «سیری در تحولات اوقاف پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، ص۲۱.
- ↑ خسروی، «سیری در تحولات اوقاف پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، ص۲۱.
- ↑ «معرفی سازمان اوقاف و امور خیریه»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ج۱۳، ص۱۲۲ و ص۱۲۳.
- ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ج۱۳، ص۳۷۷.
- ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ج۱۹، ص۱۲۷.
- ↑ امام‌جمارانی، حریم امام، ص۷.
- ↑ «روایت امام‌جمارانی از ورود امام به جماران»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران.
- ↑ سلیمی بنی و مظفری، مجمع روحانیون مبارز، ۲۹۷.
- ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، ج۲۰، ص۱۷۸.
- ↑ پویا، «وقف در اندیشه و آثار امام‌خمینی»، ص۱۷ و ص۱۸.
- ↑ امام‌خمینی، البیع، ج۳، ص۱۸۱.
منابع
- امام‌جمارانی، سیدمهدی، روایت امام‌جمارانی از ورود امام به جماران، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران، ۲۸/۲/۱۳۹۰ش.
- امام‌جمارانی، سیدمهدی، گفتگو، مجله حریم امام، شماره ۱۶۷، ۱۳۹۴ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
- بهمنی، ژاله؛ آقاپور، مهدی؛ عبادی، احد، اسکندری‌نژاد، نازلی، «اوقاف در دوران پهلوی»، تحقیقات تاریخ ایران دوره اسلامی، شماره ۶، زمستان ۱۴۰۴ش.
- پویا، حسن، «وقف در اندیشه و آثار امام‌خمینی»، وقف میراث جاویدان، شماره ۷۰، تابستان ۱۳۸۹ش.
- «تاریخچه سازمان اوقاف در ایران»، شهر قانون، شماره ۸، زمستان ۱۳۹۲ش.
- خسروی، محمدعلی، «سیری در تحولات اوقاف پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، وقف میراث جاویدان، شماره ۴۶، تابستان ۱۳۸۳ش.
- سجادی جزی، سید مجتبی، «منزلت و جایگاه وقف در جمهوری اسلامی چالش‌ها و راهکارها»، وقف میراث جاویدان، شماره ۷۷ و ۷۸، بهار و تابستان ۱۳۹۱ش.
- سلیمی بنی، صادق و آیت مظفری، مجمع روحانیون مبارز، قم، زمزم هدایت، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- صادقی گلدر، احمد، مقدمه‌ای فرهنگ وقف، قم، کومه، چاپ دوم، ۱۳۸۵ش.
- «معرفی سازمان اوقاف و امور خیریه»، سازمان اوقاف و امور خیریه، بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ش.