صفات الهی
صفات الهی، به معنای تعینات و مفاهیمی هستند که قائم به خود نبوده و از موصوف خویش یعنی حقتعالی جدایی ندارد. امامخمینی در آثار خویش با رویکرد فلسفی و عرفانی به بحث از صفات الهی، حقیقت، اقسام، عینیت و ویژگیهای آن پرداخته است.
اهمیت و جایگاه صفات الهی
صفات الهی در اصطلاح کلامی و فلسفی به معنای مفاهیمی هستند که قائم به خود نبوده و از موصوف خویش یعنی حقتعالی جدایی ندارند.[۱] بحث از صفات الهی دارای اهمیت و جایگاه ویژهای میباشد و در منابع کلامی و فلسفی به شکل گستردهای مورد پژوهش قرار گرفته است. متکلمان اسلامی، حکمای الهی و اهل معرفت در مباحث الهیات به تعریف صفات الهی، اقسام، عینیت، ویژگیها و آثار مترتب بر صفات الهی پرداختهاند.[۲]
امامخمینی نیز در آثار خویش با رویکرد فلسفی و عرفانی به بحث از صفات الهی، حقیقت، اقسام، عینیت و ویژگیهای آن پرداخته است.[۳]
اقوال در صفات الهی
درباره صفات الهی و رابطه این صفات با ذات حقتعالی میان متکلمان و حکمای الهی اختلاف نظر است و در این زمینه اقوال مختلفی ارائه شده است، از جمله اینکه، برخی متکلمان اشعری، معتقدند که صفات الهی قدیم و زائد بر ذات میباشند و اگر صفات عیں ذات حق باشند، با نقض آن صفت باید وجود حق نیز نقض شود، در حالی این چنین نیست.[۴] برخی دیگر از متکلمان در مورد صفات الهی قائل به نیابت شدهاند؛ یعنی ذات واجب تعالی نایب از صفات است و هر آثاری که بر غیر واجب الوجود به واسطه صفات مترتب میشود، بر ذات واجب تعالی بدون واسطه نیز مترتب میشود.[۵] متکلمان شیعی و حکمای الهی معتقدند که صفات الهی زائد بر ذات نبوده بلکه عین ذات او میباشند.[۶]
امامخمینی با ردّ قول اشاعره و معتزله، معتقد است صفات الهی عین ذات حقتعالی میباشند. ایشان با بیان دو دلیل، ابتدا صفات را برای خداوند ثابت کرده، سپس عینیت آن را اثبات میکند: دلیل اول اینکه لازمه صرفیت در وجود آن است که هر کمال و جمالی را دارا باشد و هیچ حیثیت کمالی از او خارج نباشد. دلیل دوم آن است که هر کمال و جمالی به حسب خارج، به وجود بازگشته و از آن نشأت میگیرد؛ زیرا فرض آن است که هر کمال و جمالی دارای تحقق است و بر این اساس، اگر هر کمال و جمالی به وجود بازنگردد، مستلزم مفاسدی است که هر یک زمینهساز دیگری و نهایتاً موجب امکان وجود واجبی میگردد.[۷]
اقسام صفات الهی
متکلمان و حکمای اسلامی برای صفات الهی اقسامی را برشمردهاند، از جمله صفات ثبوتی و سلبی، صفات نفسی و اضافی، صفات ذاتی و خبری و صفات جمالی و جلالی[۸] امامخمینی نیز برای صفات الهی به اعتبارات گوناگون، اقسامی قائل است از جمله:
صفات ثبوتی و سلبی: ایشان میزان در تقسیم صفات به ثبوتیه و سلبیه را ثبوت آنها برای اصل حقیقت وجود و عدم آن میداند؛ بنابراین، صفاتی که به اصل موجود باز میگردند صفات ثبوتیاند و صفاتی که از ذات وجود نباشند و به حدود و ماهیت اشیا باز میگردند و در ذات حقتعالی تحققشان ممتنع باشد، صفات سلبی خواهند بود.[۹]
صفات جمال و جلال: امامخمینی درباره ملاک صفات جمالی و جلالی معتقد است، هر صفت جمالی در شرایط خاص جلالآفرین و هر صفت جلال، جمالزا میباشد. به اعتقاد ایشان، ظهور صفت جمال در قلب سالک سبب انس و ظهور اسمای جلالی، سبب هیمان و هیبت و قهر الهی میگردد. به باور امامخمینی نخستین مظاهر اسم اعظم، رحمت رحمانی و رحیمی ذات است که از اسمای جمالی حقاند و پس از آنها اسمای دیگر که مظهر اسمای جلالی و جمالیاند ظهور میکنند.[۱۰]
پانویس
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ج۳ ص۱۳۷.
- ↑ تفتازانی، شرح المقاصد، ج۴، ص۶۹-۸۵؛ جرجانی، شرح المواقف، ج۱، ص۲۶۵؛ آمدی، ابکار الأفکار فی أصول الدین، ج۱، ص۲۶۵؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۶، ص۱۲۱-۲۲۵؛ مفاتیح الغیب، ص۳۲۵؛ قونوی، الفلوک، ص۲۰۳-۲۰۵؛ سعیدیمهر، کلام اسلامی، ج۱، ص۱۸۹.
- ↑ امامخمینی، الطلب والارداده، ص۱۲-۱۳؛ شرح چهل حدیث، ص۴۱۶؛ تقریرات فلسفه، ج۲، ص۱۲۷؛ شرح دعای سحر، ص۲۳-۲۸؛ مصباح الهدایه، ص۸ و ۴۱؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۶۷.
- ↑ فخر رازی، المطالب العالیه، ج۳، ص۱۴۳؛ جرجانی، شرح المواقف، ج۸، ص۴۴-۴۵؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ج۳، ص۵۲.
- ↑ جامی، الدرة الفاخرة، ص۱۶۷؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ص۱۶۵-۱۶۶.
- ↑ لاهیجی، گوهر مراد، ص۲۴۱؛ ابنسینا، الالهیات الشفاء، ص۳۹۴؛ جامی، الدرة الفاخرة، ص۱۶۸.
- ↑ امامخمینی، الطلب و الاراده، ص۱۲-۱۳؛ شرح چهل حدیث، ص۴۱۶، ۶۰۷؛-۶۰۷ تقریرات فلسفه، ج۲، ص۱۲۷؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۴۲۶-۴۳۰.
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۶، ص۱۸-۱۲۰؛ سبزواری، شرح المنظومه، ج۳، ص۵۴۳؛ سعیدیمهر، کلام اسلامی، ج۱، ص۱۹۱-۱۹۲؛ حلی، مناهج الیقین فی اصول الدین، ص۲۰۲-۲۰۳؛ لاهیجی، گوهر مراد، ص۲۴۱؛ جامی، الدرة الفاخرة، ص۱۶۸.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۶۱۶-۶۱۷.
- ↑ امامخمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، ص۶۷، شرح دعای سحر، ص۲۳-۲۸؛ مصباح الهدایه، ص۱۸ و ۴۱.
منابع
- ابنسینا، حسینبنعبدالله، الالهیات الشفا، قم، مکتبة المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، بیروت، المکتبة العصریه، ۱۴۱۹ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، الطلب والاراده، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۴۲۱ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۳ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۶ش.
- آمدی، سیفالدین، ابکار الأفکار فی أصول الدین، قاهره، دار الکتب ۱۴۲۳ق.
- تفتازانی، سعدالدین، شرح المقاصد، قم، شریف رضی، ۱۴۰۹ق.
- جامی، عبدالرحمان، الدرة الفاخرة، تهران، نشر دانشگاه تهران، ۱۳۸۲ش.
- جرجانی، سیدشریف، شرح المواقف، قم، شریف رضی، ۱۳۶۵ق.
- حلی، حسنبنیوسف، مناهج الیقین فی اصول الدین، تهران، دار الاسوه، ۱۴۱۵ق.
- سبزواری، ملاهادی، شرح المنظومه، تهران، نشر ناب، ۱۳۷۹ش.
- سجادی، جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، تهران، نشر کومش، ۱۳۷۳ش.
- سعیدیمهر، محمد، کلام اسلامی، قم، نشر طه، ۱۴۰۰ش.
- صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
- فخر رازی، محمدبنعمر، المطالب العالیه، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- قونوی، صدرالدین، الفکوک، تهران، نشر مولی، ۱۳۷۱ش.
- لاهیجی، عبدالرزاق، گوهر المراد، تهران، نشر صدرا، ۱۳۸۹ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مفاتیح الغیب، تصحیح خواجوی، تهران، مؤسسه تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
نویسنده: باقر صاحبی