عالم غیب
عالم غیب، به معنای عالمی است که با حواس پنجگانه قابل مشاهده حسی نیست. امامخمینی با رویکرد فلسفی و عرفانی در آثار خویش به بحث عالم غیب، حقیقت، جایگاه، اقسام و مراتب آن پرداخته است.
اهمیت و جایگاه
عالم غیب در اصطلاح دینی و فلسفی به معنای عالمی است که با حواس پنجگانه قابل مشاهده حسی نیست.[۱] عالم غیب نشئه ماورای ماده است که نیل به حقایق آن، در تحقق کمال انسانی نقش مهم و ارزندهای دارد؛ لذا ایمان به آن وجهه دعوت تمام ادیان توحیدی خصوصاً دین اسلام میباشد. از آنجا که ایمان به عالم غیب بدون شناخت آن امکانپذیر نیست؛ ازاینرو، بحث از شناخت عالم غیب جایگاه ویژهای دارد و حکمای الهی و اهل معرفت در آثار خویش به بحث حقیقت، آثار، ویژگیها، اقسام و مراتب آن پرداختهاند.[۲]
امامخمینی نیز با رویکرد فلسفی و عرفانی در آثار خویش به بحث عالم غیب توجه داشته و به جایگاه، حقیقت، اقسام، مراتب و آثار عالم غیب پرداخته است.[۳]
چیستی عالم غیب
امامخمینی در بیان چیستی عالم غیب معتقد است، عالم غیب عالمی پنهان از دید و مشاهده حسی است و با عالم دنیا و شهادت متفاوت است؛ زیرا عالم غیب، عالم کشف سرایر و ظهور ملکات است و مثل عالم ظاهر و دنیا نیست که اختلاط و اشتباه داشته باشد. ایشان با استناد به آیه «ان الله یعلم غیب السموات والارض»،[۴] معتقد است خداوند بصیر به عالم غیب است و میداند که صور اعمال، ایمان و اسلام در عالم غیب چگونه است؛ ازاینرو، بهر انسان مؤمن به عالم غیب و علاقهمند به زندگانی ابدی لازم است با هر ریاضتی خود را اصطلاح کند تا صور ملکات عالم غیب او زیبا و خوب باشند. به باور امامخمینی، از جمله علومی که سبب تقویت روحانیت انسان میشود، علم به عالم غیب از جمله علم به ذات حق، به ملائکه و اصناف آنها، از اعلی مراتب جبروت تا اعلی مراتب ملکوت، علم به تنزل ملائکه و کیفیت رجوع موجودات به عالم غیب میباشد.[۵]
اقسام عالم غیب
اهل معرفت عالم غیب را به دو قسم مطلق و مضاف تقسیم کردهاند، غیب مطلق آن است که همواره بر همه موجودات پوشیده است؛ مانند ذات حقتعالی؛ اما غیب نسبی و مصاف به غیبی گفته میشود که بر برخی پوشیده است؛ امّا برخی دیگر بر آن آگاهی دارند.[۶] امامخمینی نیز عالم غیب را بر دو قسم مطلق و مضاف تقسیم کرده است و برای هر یک از اقسام جایگاه و ویژگی خاصی قائل است:
غیب مطلق
وجود غیب مطلق از آن حیث که اطلاق دارد و عاری از هر گونه قید و تعین است، عالم غیب مطلق نام دارد. این قسم از عالم غیب، در حیطه شهود عارف در نمیآید، ازاینرو، از آن به حضرت ذات و مجهول مطلق تعبیر میشود، به اعتقاد امامخمینی در این مقام هیچ وصف و نعت و اسم و رسمی نیست. این حقیقت غیبی به ذات خود، بدون واسطه در هیچ صورتی تجلی نمیکند و هیچ نظر لطف یا قهر به عوالم غیبی و شهادت ندارد و همه اعتبارات و تعینات در آن ساقط است، اما در مرتبه احدیت، اعتبار اسمای ذاتیه موجود است، چنانچه مرتبه تعین ثانی یا واحدیت، دومین تعین حقانی است که ذات حق به خودش از حیث تفاضل اسمائی علم دارد؛ بنابراین، در غیب مطلق همه چیز فانی و مستهلک در غیب هویت است و تکثیری در آن راه ندارد.[۷]
غیب مضاف
این مقام به غیب مطلق نزدیک است و همان عالم ارواح جبروتی و ملکوتی است؛ یعنی عالم عقول و نفوس کلیه. به اعتقاد امامخمینی عالم غیب مضاف محیط بر تمام عالم خلق است و با صدور این عالم از حقتعالی تمام کائنات صادر میشود.[۸]
مفاتیح عالم غیب
به اعتقاد امامخمینی پیامبر ختمی مرتبت(ص) و امامان معصوم(ع)، شاه کلیدهای تمام گنجهای عالم غیب میباشند، زیرا که نخستین و کلیترین موجودات سر سلسله احدیت و تعین اول میباشند. از آنجا که عین ثابت ختمی و اوصیاء الهی او، کلی سعی است و همه اعیان ثابته و مظاهر و تعینات مادون را که از آنها پدید میآیند، شامل میشوند؛ ازاینرو، میتوان آنها را مفاتیح و کلید عالم غیب و همه اعیان ثابته بعدی دانست. امامخمینی از آل پیامر به مفاتیح خزائن غیب الهی تعبیر کرده است. این تسمیه بدان خاطر است که همه آنچه در عوالم خلقی از عالم عقل تا عالم ماده پدید میآیند، از وجود ختمی مرتبت و آل او ناشی میگردد. بنابراین، وجود معصومین(ع) مفاتیح عالم غیب و گنجهای نهان ربانی و معادن حکمت و اصول معارف و عوارف و مقام جمع و تفصیل میباشند.[۹]
پانویس
- ↑ مرتضوی، تحلیل ملاصدرا از امکان ارتباط انسان با عالم غیب، ص۴۸؛ قرشی، قاموس قرآن، ج۵، ص۱۳۳؛ طباطبائی، المیزان، ج۱، ص۷۱.
- ↑ ملاصدرا، المشاعر، ص۵؛ الحکمة المتعالیه، ج۹، ص۲۱۲؛ مفاتیح الغیب، ص۵۳۳؛ الشواهد الربوبیه، ص۳۰۲؛ طباطبائی المیزان، ج۱۸، ص۱۹۲؛ ریاحی، طریق شناخت عالم غیب، ص۵۹؛ جوادی، تسنیم، ج۲، ص۱۷۱.
- ↑ امامخمینی، مصباح الهدایه، ص۲۲؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، ص۲۷۹؛ شرح چهل حدیث، ص۳۰۳-۳۰۷؛ تقریرات فلسفه، ج۱، ص۳۴۰.
- ↑ حجرات: ۱۸.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۱۶، ۴۴ ۳۸۷ و ۴۴۰.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ج۲ ص۱۷۱.
- ↑ امامخمینی، مصباح الهدایه، ص۱۲-۱۴، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، ص۲۷۹.
- ↑ امامخمینی، مصباحالهدایه، ص۲۲، ۳۰-۳۳؛ تقریرات فلسفه، ج۱، ص۳۴۰-۳۴۱.
- ↑ امامخمینی، التعلیقه علی الفوائد الرضویه ص۳۷؛ صحیفه، ج۱، ص۴؛ آداب الصلاة، ص۱۸۴؛ مصباح الهدایه، ص۳۰؛ شرح دعای سحر، ص۱۱۱؛ صاحبی انوار حکمت، ص۱۰۸.
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، التعلیقه علی الفوائد الرضویه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۳ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۶ش.
- جوادی آملی، عبدالله تسنیم، قم، نشر اسراء، ۱۳۷۹ش.
- ریاحی، علی، طریق شناخت عالم غیب از نظر ملاصدرا و علامه طباطبائی، خرد نامه، ۱۳۸۹ش.
- صاحبی، باقر، انوار حکمت، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۴ش.
- طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- قرشی، علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
- مرتضوی، محمد، تحلیل ملاصدرا از امکان ارتباط انسان با عالم غیب بر اسامی ارتباط با ملائکه، اندیشه نوین دینی، ۱۳۹۴ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، المشاعر، به اهتمام هانری کربن، تهران، کتابخانه طهوری، ۱۳۶۳ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، المشاعر، به اهتمام هانری کربن، تهران، کتابخانه طهوری، ۱۳۶۳ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مفاتیح الغیب، تصحیح خواجوی، تهران، مؤسسه تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
نویسنده: باقر صاحبی