عباس امیرانتظام
 | |
| شناسنامه | |
|---|---|
| نام کامل | عباس امیرانتظام |
| زادروز | ۲۷ مرداد ۱۳۱۱ش |
| شهر تولد | تهران |
| کشور تولد | ایران |
| تاریخ درگذشت | ۲۱ تیر ۱۳۹۷ش |
| شهر درگذشت | تهران |
| کشور درگذشت | ایران |
| نام همسر | الهه میزانی |
| فرزندان | ۳ |
| دین | اسلام |
| پیشه | سیاستمدار، مهندس |
| اطلاعات سیاسی | |
| پستها | معاون نخستوزیر و سخنگوی دولت موقت؛ سفیر ایران در کشورهای اسکاندیناوی (با مرکزیت سوئد) |
| اطلاعات علمی و مذهبی | |
| تالیفات | آن سوی اتهام |
عباس امیرانتظام (۱۳۱۱–۱۳۹۷ش) از کنشگران سیاسی وابسته به جریان ملی ـ مذهبی، عضو نهضت آزادی ایران، معاون نخستوزیر و سخنگوی دولت موقت جمهوری اسلامی ایران بود که پس از انقلاب اسلامی به یکی از جنجالیترین چهرههای سیاسی دهه نخست جمهوری اسلامی نمایان شد. همچنین از طولانیترین زندانیان سیاسی جمهوری اسلامی به شمار آمده است. امامخمینی نیز در برخی مواضع و اظهارات خود، از عملکرد و برخی رفتارهای وی انتقاد کرده است.
زندگی شخصی
عباس امیرانتظام در ۲۷ مرداد سال ۱۳۱۱ش در تهران زاده شد.[۱] برخی پدرش میرزایعقوب را رفوگر فرش و بهایی دانستهاند؛[۲] شماری نیز پدرش را تاجر فرش و مسلمان و شیعه امامی.[۳] همچنین سالها بعد و در جریان دادگاههای انقلاب موضوع یهودی بودن امیرانتظام توسط محمد منتظری مطرح شد.[۴] که وی این موضوع را تکذیب کرد.
نام خانوادگی عباس تا دوران جوانی «روافیان» بود؛ اما سال ۱۳۴۲ آن را به امیرانتظام تغییر داد.[۵] علت تغییر نام خانوادگی را نیز اصالت یهودی او دانستهاند.[۶] امیرانتظام متأهل و دارای سه فرزند بود که همسرش طلاق گرفت. همسر دوم وی الهه میزانی، که در ۱۶ اسفند ۱۳۷۵ و هنگامی که در مرخصی از زندان بود، با او ازدواج کرد.[۷]
عباس نخست در دبیرستان فرخی ـ نزدیکی بازار تهران ـ سپس در دبیرستان دارالفنون درس خواند. سال ۱۳۲۹ دانشجوی رشته الکترو مکانیک دانشگاه تهران شد،[۸] و سال ۱۳۳۳ با مدرک مهندسی الکترو مکانیک از دانشکده فنی دانشگاه تهران فارغالتحصیل شد. سال ۱۳۴۲ به فرانسه رفت و از مؤسسه ASTEF پاریس مدرک لیسانس محاسبات بتن گرفت.[۹] سپس به دانشگاه برکلی آمریکا رفت و مدرک فوق کارشناسی ارشدِ مهندسی محاسبات ساختمان گرفت.[۱۰] او سال ۱۳۴۷ به ایران بازگشت و در یک شرکت مشاور خصوصی مشغول به کار شد.[۱۱] سال ۱۳۵۵ با دیگر اعضای نهضت مقاومت ملی (تقی انوری، عباس سمیعی، محمدرحیم عطایی، حسن نزیه) شرکت ساختمانی آربل را تأسیس کردند.[۱۲] عباس، افزون بر کار اقتصادی، همگام با مهندس بازرگان به فعالیت سیاسی پرداخت.[۱۳]
زندگی سیاسی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی
امیرانتظام از همان دورۀ دبیرستانِ دارالفنون به دفتر حزب زحمتکشان رفت و آمد میکرد و از همانجا با مظفر بقایی و خلیل ملکی آشنا شد. با روی کار آمدن محمد مصدق جزو حامیان او شد و از دیگر رجال سیاسی فاصله گرفت.[۱۴] سال ۱۳۲۹ که دانشجوی دانشگاه تهران بود، به همراه حسن نزیه، ابراهیم یزدی و مهدی بازرگان عضو کمیته دانشگاه تهران شدند.[۱۵] آشنایی با مهندس مهدی بازرگان نیز در همین زمان روی داد.
فضای سیاسی دانشگاه تهران در دهه ۱۳۳۰ و نهضت ملی شدن صنعت نفت، نقش برجستهای در شکلگیری گرایشهای سیاسی امیرانتظام داشت. وی در سال ۱۳۳۲ با اعلام خبر سفر ریچارد نیکسون معاون رئیسجمهور آمریکا به ایران و شکلگیری اعتراضات و شهادت سه تن از دانشجویان در ۱۶ آذر، نامه اعتراضآمیزِ مهدی بازرگان را به سفارت آمریکا برد و به مقامات آمریکایی رساند.[۱۶] پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و سرکوب نیروهای ملی نیز همچنان پیوند خود را با گروههای سیاسی نزدیک به نهضت ملی حفظ کرد.
امیرانتظام سالها پیش از پیروزی انقلاب اسلامی تجربه بازداشت نیز داشته است. نخستین بازداشت او مرداد ۱۳۳۳ رخ داد. او که به سینما دیانا رفته بود، پیش از پایان سرود شاهنشاهی روی صندلی خود نشست و بلند نشد، در نتیجه توسط کلانتری بازداشت شد و در رکن ۲ ستاد ارتش و فرمانداری نظامی بازجویی شد و سرانجام با دادن تعهد آزاد گردید.[۱۷] دومین بازداشت او زمانی بود که محمد مصدق دوران تبعیدش را در احمدآباد میگذراند.
روز جمعه، ۲۹ اردیبهشت ۱۳۴۰ امیرانتظام به همراه منصور عطایی، رحیم عطایی، حسن نزیه، میرهاشمی که از اعضای نهضت آزادی بودند، برای دیدار با مصدق به احمدآباد میرفتند که مأموران مانع شده و هر هشت نفر بازداشت و به اداره کل سوم ساواک فرستاده میشوند.[۱۸] امیرانتظام در دهۀ چهل که آمریکا بود و دور از سیاست، با بازگشت به کشور نیز بیشتر فعالیت اقتصادی داشت. کنشگریهای سیاسی او بیشتر در چارچوب همکاری با نهضت آزادی بود. برخلاف برخی نیروهای مبارز آن دوره، او در شمار طرفداران مبارزه مسلحانه قرار نداشت و بیشتر بر کنش سیاسی و تشکیلاتی تأکید میکرد.[۱۹]
با اوجگیری انقلاب اسلامی در سالهای ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷، امیرانتظام در کنار دیگر اعضای نهضت آزادی در پشتیبانی از رهبری امامخمینی و مبارزه با حکومت پهلوی فعالیت کرد. مهمترین فعالیت سیاسی امیرانتظام در سال ۱۳۵۷، انتخاب او به نمایندگی از سوی مهدی بازرگان برای گفتگو با شاپور بختیار برای پذیرش کنارهگیری از نخستوزیری محمدرضا پهلوی بود.[۲۰] همچنین به نمایندگی از نهضت آزادی چندین بار با آمریکاییها دیدار و گفتگو کرد تا زمینۀ کنارهگیری و بیطرفی ارتش شاهنشاهی را آماده نماید.[۲۱] امیرانتظام در خاطرات خود یادآور میشود «من هفتهای چند بار با نماینده کمیسیون حقوق بشر آمریکا [ویلیام باتلر] و دبیر سیاسی سفارت آمریکا جان استمپل، بنا به توصیه و راهنمایی مهندس مهدی بازرگان، ملاقات میکنم و از او میخواهم تا همه تلاش و قدرتش را به کار گیرد و شاه را وادار کند تا از خونریزی و ویرانی جلوگیری کند».[۲۲]
زندگی سیاسی پس از پیروزی انقلاب اسلامی
با پیروزی انقلاب اسلامی و تشکیل دولت موقت به نخستوزیری مهدی بازرگان در بهمن ۱۳۵۷ با فرمان امامخمینی،[۲۳] امیرانتظام بهعنوان معاون نخستوزیر و سخنگوی دولت گماشته شد. در این جایگاه، یکی از چهرههای شناختهشده دولت موقت به شمار میرفت و در نشستهای خبری و مذاکرات سیاسی داخلی و خارجی حضور پویایی داشت.[۲۴]
در ماههای نخست پس از انقلاب، امیرانتظام از مدافعان تثبیت ساختارهای اداری دولت و عادیسازی روابط خارجی ایران بود. او همچنین از رویکرد دولت موقت در زمینه کاهش تنشهای بینالمللی حمایت میکرد. در سال ۱۳۵۸ بهعنوان سفیر ایران در کشورهای اسکاندیناوی، با مرکزیت سوئد، منصوب شد. این مأموریت دیپلماتیک چندان طولانی نبود؛ زیرا پس از تسخیر سفارت آمریکا در تهران و انتشار اسناد بهدستآمده از سفارت، نام او در برخی مکاتبات دیپلماتیک آمریکا مطرح شد و به تهران فراخوانده شد.[۲۵] امیرانتظام در ۲۸ آذر ۱۳۵۸ بازداشت شد. دادستانی انقلاب وی را به جاسوسی برای آمریکا متهم کرد. این اتهام بر پایه اسناد بازیابیشده از سفارت آمریکا و نیز برخی گزارشهای امنیتی مطرح شد.[۲۶] اتهام دیگر او اعلام مخالفت و نگرانی از نفوذ مذهب در سیاست بود و نیز پیشنهاد لایحه انحلال مجلس خبرگان قانون اساسی به دولت وقت که ۱۷ وزیر از میان ۲۱ وزیر آن را امضا کرده بودند. قرار بود این لایحه در هیئت دولت بهعنوان اینکه مجلس خبرگان منحل شود و مجلس موسسان برای بازسازی و بازنگری قانون اساسی تاسیس گردد، تصویب گردد.[۲۷] امیرانتظام در دفاعیات و خاطرات خود همۀ اتهامها را رد کرده و ریشۀ آنها را دشمنی شخصی با وی و مخالفت با دولت موقت دانسته است.[۲۸]
نسبت به اتهامهای امیرانتظام دیدگاهها مختلف بود. از آن میان علیاکبر هاشمی رفسنجانی اتهامات او را وارد ندانست و گفت: «من در این مورد حرفهای آقای بازرگان را تأیید میکنم و به نظر من ایشان جاسوس نیست».[۲۹] از سوی دیگر برخی مخالفان امیرانتظام مانند محمد منتظری، هادی غفاری و عبدالمجید معادیخواه علیه او شهادت دادند. امیرانتظام به ناصر مکارم شیرازی، علی گلزاده غفوری، شیخ علی تهرانی و احمد صدر حاج سیدجوادی پیشنهاد قبول وکالت داد و این پیشنهاد از سوی دفتر مکارم شیرازی رد شد.[۳۰] در برابر افرادی مانند گلزاده غفوری، حشمتالله مقصودی، حمید صادق نوبری، غلامرضا نجاتی، نورعلی تابنده برای قبول وکالت اعلام آمادگی کردند که حمید صادق نوبری به عنوان وکیل انتخاب شد.[۳۱] سرانجام دادگاه انقلاب به ریاست محمد محمدی گیلانی، امیرانتظام را مجرم شناخت و او را به اعدام محکوم کرد. سپس با میانجیگری مهدی بازرگان در پیشگاه امام، به حبس ابد محکوم شد.[۳۲]
امیرانتظام بعداز محکومیت، دهههای بعدی زندگی خود را در زندان یا در مرخصیهای محدود درمانی سپری کرد. در طول این سالها، پرونده او همواره محل بحث میان موافقان و مخالفان جمهوری اسلامی بود. برخی او را قربانی رقابتهای سیاسی نخستین سالهای انقلاب دانستهاند و برخی دیگر بر درستی حکم دادگاه و محتوای اسناد منتشرشده تأکید کردهاند.[۳۳] او در دوران زندان به نگارش خاطرات و دفاعیات خود پرداخت. مهمترین اثر او کتاب آن سوی اتهام است که در آن روایت شخصی خود از حوادث انقلاب، عملکرد دولت موقت و روند رسیدگی قضایی به پروندهاش را بیان کرده است. این اثر، صرفنظر از موافقت یا مخالفت با دیدگاه نویسنده، یکی از منابع مهم برای مطالعه تاریخ دولت موقت و اختلافات سیاسی سالهای آغازین جمهوری اسلامی محسوب میشود.[۳۴]
سالهای پایانی عمر امیرانتظام با بیماری و مشکلات جسمی همراه بود. وی پس از چند دهه زندان و محدودیت، سرانجام در ۲۱ تیر ۱۳۹۷ در تهران درگذشت. مرگ او بازتاب گستردهای در میان فعالان سیاسی داخل و خارج از کشور داشت.[۳۵]
دیدگاه امامخمینی
امامخمینی مستقیم کمتر درباره شخص امیرانتظام سخن گفتهاند. مواضع ایشان بیشتر متوجه دولت موقت، نهضت آزادی، ملیگرها، ملی ـ مذهبیها، جریان انحرافی و مسئله نفوذ آمریکا بوده است. بهگونهای امامخمینی بیشتر دربارۀ جریان سیاسی متبوع امیرانتظام سخن گفتهاند تا دربارۀ خود امیرانتظام.[۳۶] بااین همه به برخی از دیدگاهها و رفتارهای او واکنش نشان داده و رد کردهاند. از آن میان در رد پیشنهاد امیرانتظام نسبت به انحلال مجلس خبرگان قانون اساسی و ارائه قانون اساسی جدید به جای بررسی پیشنویس قانون اساسی، گفتهاند: «قضیه طرح آنکه مجلس خبرگان منحل بشود... که اساسش از امیرانتظام بوده... من گفتم: شما چه کاره هستید اصلش که میخواهید این کار را بکنید! شما چه سمتی دارید که بتوانید مجلس منحل کنید؟... کنار رفتند.... مسئله انحلال مجلس خبرگان روی این زمینه بود که دیدند مجلس خبرگان یک مجلس اسلامی شد، یک مجلسی شد که اکثرش از علما هستند. اینها خوب، از این علما میترسند، ضربه خوردند.».[۳۷]
پانویس
- ↑ رمز عبور، ج۱، ص۲۰.
- ↑ رمز عبور، ج۱، ص۲۰.
- ↑ امیرانتظام، آن سوی اتهام، ص۴۲۳؛ «عباس امیرانتظام به روایت همسرش؛ «در قتلهای زنجیرهای جزو لیست بودیم»، خبرآنلاین.
- ↑ مصاحبه محمد منتظری، مجله آسیای جوان، ۲۰ مرداد ۱۳۵۸؛ صادقی، زندگینامه شهید محمد منتظری، ص۳۲۷.
- ↑ رمز عبور، ج۱، ص۲۰؛ امیرانتظام، آن سوی اتهام، ص۳۵۴ و ۴۲۳.
- ↑ «عباس امیرانتظام در آینه اسناد ساواک و لانه جاسوسی آمریکا»، سایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ «عباس امیرانتظام به روایت همسرش؛ در قتلهای زنجیرهای جزو لیست بودیم»، خبرآنلاین.
- ↑ رمز عبور، ج۱، ص۲۰.
- ↑ «عباس امیرانتظام به روایت همسرش؛ در قتلهای زنجیرهای جزو لیست بودیم»، خبرآنلاین.
- ↑ اسناد ساواک، ۵/۳۲۸- ۹۷۱، فایل ۹۲۵۰-۰۰۱۰.
- ↑ اسناد لانه جاسوسی، ج۱، ص۵۳۳، سند شماره ۶۵۵۰، مورخ ۳ تیر ۵۸.
- ↑ اسناد ساواک، سند شماره ۲۰۹۲۳ / ه ۲، مورخ ۲۷ شهریور ۱۳۴۶، فایل شماره ۹۲۵۰-۰۰۵۷.
- ↑ «عباس امیرانتظام؛ رکورددار زندانیان سیاسی در جمهوری اسلامی»، سایت خبری رویداد ۲۴.
- ↑ امیرانتظام، آن سوی اتهام، ص۴۶؛ «عباس امیرانتظام در آینه اسناد ساواک و لانه جاسوسی آمریکا»، سایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ رمز عبور، ج۱، ص۲۰.
- ↑ رمز عبور، ج۱، ص۲۰.
- ↑ اسناد ساواک، شماره ۳۲۵۲ / ب، مورخ ۳۰/۷/۳۹، فایل شماره ۹۲۵۰-۰۰۷۶.
- ↑ اسناد ساواک، سند مورخ ۱۱ تیر ۱۳۴۰، فایل شماره ۹۲۵۰-۰۰۶۳.
- ↑ یزدی، آخرین تلاشها در آخرین روزها، ص۵۱۵ـ۵۱۶؛ «عباس امیرانتظام به روایت همسرش؛ در قتلهای زنجیرهای جزو لیست بودیم»، خبرآنلاین.
- ↑ امیرانتظام، آن سوی اتهام، ص۱۹.
- ↑ مصاحبه حاج سید جوادی با روزنامه هممیهن، پنجشنبه، ۱۰ خرداد ۱۳۸۶، برگرفته از سایت امیرانتظام.
- ↑ آن سوی اتهام، ج ۱، ص۲۱.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۶، ص۵۴.
- ↑ در دادگاه عباس امیرانتظام چه گذشت و چه کسانی شاهد بودند؟»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف.
- ↑ اسناد لانه جاسوسی آمریکا، ج۱، ص۶۵، ۷۷، ۸۰، ۵۲۵ـ۵۶۲.
- ↑ اسناد لانه جاسوسی آمریکا، ج۱، ص۶۵، ۷۷، ۸۰، ۵۲۵ـ۵۶۲.
- ↑ «عباس امیرانتظام به روایت همسرش؛ در قتلهای زنجیرهای جزو لیست بودیم»، خبرآنلاین.
- ↑ آن سوی اتهام، خاطرات عباس امیرانتظام، ج ۱، ص ۳۷ و ۳۸.
- ↑ «عباس امیرانتظام؛ نیم قرن تلاش برای اثبات بیگناهی»، سایت عصر ایران.
- ↑ آن سوی اتهام، خاطرات عباس امیرانتظام ، ج۲، ص۳۷۶.
- ↑ رمز عبور، ج۱، ص۲۱.
- ↑ «در مورد عباس امیرانتظام در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، سایت خبری تابناک؛ رکورددار زندانیان سیاسی در جمهوری اسلامی»، سایت خبری رویداد ۲۴.
- ↑ عباس امیرانتظام به روایت همسرش؛ در قتلهای زنجیرهای جزو لیست بودیم»، خبرآنلاین.
- ↑ امیرانتظام، آن سوی اتهام، ج۱ و ۲.
- ↑ «در مورد عباس امیرانتظام در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، سایت خبری تابناک.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۴، ص۴۳۴ـ۴۳۸، ۴۵۰؛ ج۱۳، ص۷۶؛ ج۲۰، ص۳۳۵؛ ج۲۱، ص۸۸، ۹۸.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۴، ص۴۳۸.
منابع
- اسناد ساواک، ۵/۳۲۸- ۹۷۱، فایل ۹۲۵۰-۰۰۱۰/ دانشجویان مسلمان پیرو خط امام، اسناد لانه جاسوسی آمریکا، تهران، جهان کتاب، ۱۳۷۹ش
- امامخمینی، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امیرانتظام، عباس، آن سوی اتهام، تهران، نشر نی، دوم، ۱۳۸۱ش.
- رمز عبور؛ بازخوانی پروندۀ ۳۰ سالۀ انقلاب اسلامی، ویژه نامه نوروز ۱۳۸۹ روزنامه ایران، ۱۳۸۹ش.
- صادقی، احمد، زندگینامه حجتالاسلام شهید منتظری، قم، نشر محمد، ۱۳۶۱ش.
- مصاحبه حاج سید جوادی با روزنامه هممیهن، پنجشنبه، ۱۰ خرداد ۱۳۸۶، برگرفته از سایت امیرانتظام
- مصاحبه محمد منتظری، مجله آسیای جوان، ۲۰ مرداد ۱۳۵۸ش.
- یزدی، ابراهیم، آخرین تلاشها در آخرین روزها، تهران، قلم، ویراست دوم، ۱۳۷۹ش.
- «در مورد عباس امیرانتظام در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، سایت خبری تابناک.
- «عباس امیرانتظام به روایت همسرش؛ در قتلهای زنجیرهای جزو لیست بودیم»، خبرآنلاین.
- «نگاهی به کارنامه سیاسی عباس امیرانتظام»، سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- «عباس امیرانتظام؛ رکورددار زندانیان سیاسی در جمهوری اسلامی»، سایت خبری رویداد ۲۴.
- «عباس امیرانتظام؛ نیم قرن تلاش برای اثبات بیگناهی»، سایت عصر ایران.
- «در دادگاه عباس امیرانتظام چه گذشت و چه کسانی شاهد بودند؟»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف.
- «عباس امیرانتظام در آینه اسناد ساواک و لانه جاسوسی آمریکا»، سایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
نویسنده: محمد رجائینژاد