علم حصولی
علم حصولی به معنای علمی است که واقعیت معلوم پیش عالِم حاضر نیست بلکه فقط مفهوم و تصوری از معلوم نزد عالم حاضر است؛ ازاینرو حصول آن نیازمند به واسطه است. امامخمینی در آثار خویش به بحث از علم حصولی، حقیقت، جایگاه، ویژگی و تفاوت آن با علم حضوری پرداخته و در تبیین و تقریر آن به دو روش مشهور حکما و حکمت متعالیه مشی کرده است.
اهمیت و جایگا علم حصولی
علم حصولی در اصطلاح فلسفه به معنای علمی است که واقعیت معلوم پیش عالِم حاضر نیست بلکه فقط مفهوم و تصوری از معلوم نزد عالم حاضر است؛ ازاینرو حصول آن نیازمند به واسطه است.[۱]
بحث از علم حصولی و تفکیک آن از علم حضوری و نیز نقش مهم آن در معرفتشناسی اسلامی، سبب شده مسئله علم حصولی از مسائل مهم و مورد توجه در فلاسفه اسلامی باشد و میان فلاسفه و متکلمان اسلامی در مورد ماهیت علم حصولی آراء متفاوتی ارائه شود و برخی آن را از مقوله کیف و برخی دیگر آن را از مقوله اضافه بدانند.[۲]
امامخمینی نیز در آثار خویش به بحث از علم حصولی، حقیقت، جایگاه، ویژگی و تفاوت آن با علم حضوری پرداخته است و در تبیین و تقریر آن به دو روش مشهور حکما و حکمت متعالیه مشی کرده است.[۳]
چیستی علم حصولی
امامخمینی همسو با حکمای اسلامی، علم را به دو قسم حصولی و حضوری تقسیم کرده، حقیقت حصولی را عبارت از آن میداند که حصول آن محتاج به واسطه میباشد. به باور ایشان در علم، عالِم ضرورتاً با دو معلول مواجه است؛ یکی معلول با واسطه؛ یعنی معلولی که به سبب معلوم بودن علمی مغایر خود، معلوم است (معلوم بالعرض) و دیگری معلوم بیواسطه یا همان واقعیت علم که خود به خود و بدون وساطت علم دیگری، معلوم است (معلوم بالذات). در علم حصولی معلوم بالذات صورتی است که در نفس حاصل آمده و از خارج خود یعنی معلوم بالعرض حکایت میکند اما در علم حضوری علم همان معلوم بالذات است.[۴]
امامخمینی با ارجاع علم حصولی به علم حضوری برخلاف فلاسفه پیشین ملاک علم را حضور میداند نه حلول و اینکه چیزی با چیزد چیز دیگری باشد و نه به معنای اضافه باشد تا مضاف و مضاف الیه پیش آید و علم و عالم و معلوم غیر هم باشند، بلکه به معنای عدم غیبت است؛ یعنی ذات شیء از شیء غایب نیست.[۵]
تفاوت علم حصولی با علم حضوری
فلاسفه و حکای الهی میان علم حصولی و علم حضوری تفاوتهایی را برشمردهاند.[۶] امامخمینی نیز به تفاوت میان علم حصولی با علم حضوری پرداخته است و بر این باور است که علم حصولی، علم به ماهیت شیء است، امّا علم حضوری، علم به وجود شیء میباشد. همچنین معتقد است در علم حصولی میان عالم و معلوم واسطه وجود دارد، یعنی به واسطه حصول صورت در ذهن علم حاصل میشود، اما در علم حضوری واسطهای بین عالم و معلوم وجود ندارد و معلوم نزد عالم حاضر است؛ ازاینرو در علم حضوری وجود علمی معلوم عین وجود عینی آن است، در حالی که در علم حصولی وجود علمی معلوم غیر از وجود عینی آن است.[۷]
امامخمینی میکوشد در جدایی علم حضوری از علم حصولی در قالبی روششناختی، جایگاه علم حصولی را بهتر معلوم کند، ازاینرو معتقد است آگاهی حضوریِ بدست آمده از مشاهدات، معرفت نامیده میشود در صورتی که بدون ترتیب مقدمات و در یک مواجهه مستقیم و بدون واسطه بدست آید، اما آنچه از تفکر برای انسان حاصل میشود، علم حصولی است که دارای ترتیب مقدمات و با واسطه صورتهای علمی است. امامخمینی خاستگاه معرفت حضوری را واحد و در مقام وحدت میداند ولی خاستگاه علم حصولی را کثرت میداند؛ ازاینرو معتقد است نباید علم حضوری را در تقسیمات علم حصولی و فکر و برهان آورد و ملاحظه کرد.[۸]
پانویس
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج۱، ص۱۷۱-۱۷۲؛ عبودیت، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج۲، ص۵۲-۵۷.
- ↑ بهمنیار، التحصیل، ص۴۰۱-۴۰۲؛ حلی، کشف المراد، ص۲۵۲؛ جوهر النضید، ص۲۸؛ فخر رازی، المباحث المشرقیة، ج۲، ص۴۶۹؛ ملاصدرا، الحکمة المعالیه، ج۳، ص۲۹۷؛ جوادی، رحیق مختوم، ج۲، ص۱۹۵.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۳۸۲-۳۸۴؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۵۹؛ کتاب البیع، ج۴، ص۵۲۹؛ تنقیح الاصول، ج۳، ص۳۷.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۳۹۸؛ کتاب البیع، ج۴، ص۵۲۹؛ انوار الهدایه، ج۱، ص۹۲؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۳۳۰.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۱۴۵ و ۱۵۳؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۳۳۰-۳۳۱.
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۳، ص۳۰۵؛ کرجی، اصطلاحات فلسفی و تفاوت آنها با یکدیگر، ص۲۰۳-۲۰۴.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۳۴۱؛ ج۱، ص۳۸۴؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۶۴ و ۳۳۵؛ انوار الهدایه، ج۱، ص۹۲؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۳۳۰-۳۳۲)
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۹۵-۳۹۶؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۲۷۳-۲۷۴ و۲۸۰-۲۸۶؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۸۰-۴۸۱.
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، انوارالهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تنقیح الاصول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، کتاب البیع، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۹ش.
- بهمنیار، مرزبان التحصیل، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۹۴ش.
- جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۷۶ش.
- حلّی، حسنبنیوسف، کشف المراد، قم، نشر جامعه مدرسین، ۱۴۲۵ق.
- حلّی، حسنبنیوسف، الجوهر النضید، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۸۱ش.
- صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش.
- صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
- عبودیت، عبدالرسول، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، تهران، نشر سمت، ۱۳۸۰ش.
- فخر رازی، محمدبنعمر، المباحث المشرقیة، قم، بیدار، ۱۴۱۱ق.
- کرجی، علی، اصطلاحات فلسفی و تفاوت آنها با یکدیگر، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۱ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، تهران، تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۶ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
نویسنده: باقر صاحبی