علوم عقلی
علوم عقلی علوم عقلی؛ به معنای دانش‌هایی هستند که روش تحقیق در آنها روش عقلی است. امام‌خمینی توجه ویژه‌ای به علوم عقلی در آثار خویش دارد و آن را به عنوان میزان و معیار در سنت اسلامی و مکاشفات عرفانی می‌داند و در این زمینه به حقیقت، جایگاه، اقسام، طبقه‌بندی و ویژگی‌های آن پرداخته است.
اهمیت و جایگاه علوم عقلی علوم عقلی در اصطلاح معرفت‌شناسی دانش‌هایی هستند که روش تحقیق در آنها روش عقلی است. (ملکیان، وجه گرایش مسلمانان به علوم عقلی، ص۸۴، فیروزجایی، معنا و معیار اسلامی بودن علوم، ص۶۵). تبیین جایگاه علوم عقلی نزد حکمای الهی و عارفان مسلمان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا برای شناخت کامل دین اسلام بدون علوم عقلی نمی‌توان کاری از پیش برد و هیچ دینی بدون سنت عقلی قادر به ادامه حیات نیست. مهم‌ترین نقش علوم عقلی، قبول یا ردّ گزاره‌ها و نظریه‌ها بر اساس استدلال عقلی می‌باشد. دانشمند اسلامی در آثار خویش به حقیقت علوم عقلی، جایگاه، اقسام و ویژگی‌های آن پرداخته‌اند. (مطهری، کلیات علوم اسلامی، ج۱، ص۱۲۸-۱۲۹؛ محرمی، امامان شیعه و علوم اسلامی، ص۱۹؛ فیروزجایی، معنا و معیار اسلامی بودن علوم، ص۶۵؛ اسلام‌پور، نگاهی به جایگاه علوم عقلی در میان علوم، ص۹۱؛ فتح الهی، متدولوژی علوم قرآن، ص۱۱۷-۱۱۸). امام‌خمینی نیز توجه ویژه‌ای نسبت علوم عقلی در آثار خویش دارد و آن را به عنوان میزان و معیار در سنت اسلامی و مکاشفات عرفانی می‌داند و در این زمینه به حقیقت، جایگاه، اقسام، طبقه‌بندی و ویژگی‌های آن پرداخته است. (امام‌خمینی، مصباح الهدایه، ص۶۵؛ آداب الصلاة، ص۱۵-۱۷ و ۲۰۰؛ صحیفه امام، ج۱۸، ص۵۱۴-۵۱۵؛ تنقیح الأصول، ج۱، ص۲۳۴؛ شرح چهل حدیث، ص۶۷۵).
چیستی علوم عقلی علوم عقلی در برابر علوم نقلی، به رشته‌ای گفته می‌شود که روش اثبات مسائل آن، عقلی است نه نقلی و تجربی. علوم عقلی شامل منطق، فلسفه، هستی‌شناسی، ریاضیات و عرفان نظری نیز می‌باشد. (اسلام پور، نگاهی به جایگاه علوم عقلی در میان علوم، ص۹۱؛ ملکیان، وجه گرایش مسلمانان به علوم عقلی، ص۸۴؛ فتح الهی، متدولوژی علو قرآنی، ص۱۱۷-۱۱۸). امام‌خمینی نیز علوم عقلی را در برابر علوم نقلی می‌داند و در آتار خویش به مباحث منطقی، فلسفی، اشکال اقترانی، استثانی و شرایط انتاج آنها واقف بوده و توصیه می‌کند که عرضه نمودن علوم عقلی و مباحث عمیق و دقیق فلسفی برای کسانی که از فطانت و آزمودگی لازم فکری برخوردار نیستند، اجتناب شود. به اعتقاد ایشان هر علمی را اهلی است و مباحث الهیات و علوم عقلی از عمیق‌ترین مباحث می‌باشند. به باور امام‌خمینی این مباحث به قدری عمیق و دقیق است که شیخ الرئیس با آن همه استعداد اظهار عجز کرده است. (امام‌خمینی، مصباح الهدایه، ص۶۸-۶۹؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۷۵-۷۶) البته امام‌خمینی در مباحث علوم عقلی و فلسفی پذیرفته است که راه رسیدن به «حکمت» تنها بحث و استدلال نیست بلکه روش شهودی و مبادی کشفی نیز برای سامان دادن به این علوم عقلی لازم است؛ ازاین‌رو، ایشان در بیان و اثبات معارف توحیدی، برای براهین عقلی نقش مهمی قائل می‌باشد. ایشان بین عرفان و برهان فلسفی تعارضی قائل نیست بلکه هر کدام از آنها را مرتبه‌ای برای رسیدن به مقصود و حقیقت می‌داند. (امام‌خمینی، مصباح الهدایه، ص۶۵؛ آداب الصلاة، ص۱۵-۱۷؛ صحیفه امام، ج۸ا، ص۵۱۴-۵۱۵) هرچند امام‌خمینی، کشف را از مرز عقل فراتر دانسته است، اما پذیرش همان کشف را موکول به حکم عقل می‌داند و معتقد است، عقل راه رسیدن به مقصود و اطلاع بر عالم غیب است؛ ازاین‌رو، ایشان برای علوم عقلی دو نقش اساسی قائل است؛ یکی نفس برهان و استدلال در رسیدن به حقیقت توحید و معانی واقعی و دیگری آن که به عرفان و کشف و شهود چهره فلسفی آشنا برای ذهن ارائه می‌دهد. (امام‌خمینی، تنفتح الأصول، ج۱، ص۲۳۴؛ آداب الصلاة، ص۹۳-۹۴؛ شرح چهل حدیث، ص۶۵۷؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۶۹-۷۱).
تقسیم علوم عقلی برخی اندیشمندان اسلامی علوم عقلی را منحصر در علم کلام می‌دانند، امّا اکثر متفکران اسلامی دانش کلام، فلسفه، عرفان نظری و اخلاق را در بخش علوم عقلی طبقه‌بندی و تقسیم کرده‌اند. (محرم، امامان شیعه و علوم اسلامی، ص۱۹؛ مطهری، کلیات علوم اسلامی، ج۱، ص۱۲۸-۱۲۹). امام‌خمینی نیز در بیان تقسیم علوم عقلی معتقد است، این علوم، علومی هستند که هدفشان رسیدن به مقامات و درجات ملکوتی و اخروی است و با استناد به روایتی (کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۲) علوم عقلی را علم به کمالات عقلی و وظایف روحی مربوط می‌داند و بر این باور است علوم عقلی و معارف حقه که مربوط به شناخت ذات حق، صفات و عوالم غیب می‌باشند در علم فلسفه و عرفان بحث می‌شوند. (امام‌خمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۸۶).
منابع: • اسلام پور، حسن، نگاهی به جایگاه علوم عقلی در میان مسلمانان، معارف عقلی، شماره ۲، ۱۳۸۵ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۴ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تنقیح الاصول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی،۱۳۸۵ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۹ش. • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۶ش. • صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش. • فتح الهی، ابراهیم، متدولوژی علوم قرآنی، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۸۸ش. • فیروزجایی، یارعلی، معنا و معیار اسلامی بودن علوم، معارف عقلی، ۱۳۸۴ش. • کلینی، محمدبن‌یعقوب، اصول کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق. • محرمی، غلام حسن، امامان شیعه و علوم اسلامی، تهران، فرهنگ و اندیشه، ۱۳۹۷ش. • مطهری، مرتضی، کلیات علوم اسلامی، تهران، نشر صدرا، ۱۳۹۰ش. • ملکیان، محمدباقر، وجه گرایش مسلمانان به علوم عقلی غیرمسلمانان، فصلنامه معارف عقلی، ۱۳۸۶ش.
نویسنده: باقر صاحبی