علوم عقلی
علوم عقلی؛ به معنای دانش‌هایی هستند که روش تحقیق در آنها روش عقلی است. امام‌خمینی توجه ویژه‌ای به علوم عقلی در آثار خویش دارد و آن را به عنوان میزان و معیار در سنت اسلامی و مکاشفات عرفانی می‌داند و در این زمینه به حقیقت، جایگاه، اقسام، طبقه‌بندی و ویژگی‌های آن پرداخته است.
اهمیت و جایگاه علوم عقلی
علوم عقلی در اصطلاح معرفت‌شناسی دانش‌هایی هستند که روش تحقیق در آنها روش عقلی است.[۱] تبیین جایگاه علوم عقلی نزد حکمای الهی و عارفان مسلمان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا برای شناخت کامل دین اسلام بدون علوم عقلی نمی‌توان کاری از پیش برد و هیچ دینی بدون سنت عقلی قادر به ادامه حیات نیست. مهم‌ترین نقش علوم عقلی، قبول یا ردّ گزاره‌ها و نظریه‌ها بر اساس استدلال عقلی می‌باشد. دانشمند اسلامی در آثار خویش به حقیقت علوم عقلی، جایگاه، اقسام و ویژگی‌های آن پرداخته‌اند.[۲] امام‌خمینی نیز توجه ویژه‌ای نسبت علوم عقلی در آثار خویش دارد و آن را به عنوان میزان و معیار در سنت اسلامی و مکاشفات عرفانی می‌داند و در این زمینه به حقیقت، جایگاه، اقسام، طبقه‌بندی و ویژگی‌های آن پرداخته است.[۳]
چیستی علوم عقلی
علوم عقلی در برابر علوم نقلی، به رشته‌ای گفته می‌شود که روش اثبات مسائل آن، عقلی است نه نقلی و تجربی. علوم عقلی شامل منطق، فلسفه، هستی‌شناسی، ریاضیات و عرفان نظری نیز می‌باشد.[۴] امام‌خمینی نیز علوم عقلی را در برابر علوم نقلی می‌داند و در آتار خویش به مباحث منطقی، فلسفی، اشکال اقترانی، استثانی و شرایط انتاج آنها واقف بوده و توصیه می‌کند که عرضه نمودن علوم عقلی و مباحث عمیق و دقیق فلسفی برای کسانی که از فطانت و آزمودگی لازم فکری برخوردار نیستند، اجتناب شود. به اعتقاد ایشان هر علمی را اهلی است و مباحث الهیات و علوم عقلی از عمیق‌ترین مباحث می‌باشند. به باور امام‌خمینی این مباحث به قدری عمیق و دقیق است که شیخ الرئیس با آن همه استعداد اظهار عجز کرده است.[۵] البته امام‌خمینی در مباحث علوم عقلی و فلسفی پذیرفته است که راه رسیدن به «حکمت» تنها بحث و استدلال نیست بلکه روش شهودی و مبادی کشفی نیز برای سامان دادن به این علوم عقلی لازم است؛ ازاین‌رو، ایشان در بیان و اثبات معارف توحیدی، برای براهین عقلی نقش مهمی قائل می‌باشد. ایشان بین عرفان و برهان فلسفی تعارضی قائل نیست بلکه هر کدام از آنها را مرتبه‌ای برای رسیدن به مقصود و حقیقت می‌داند.[۶] هرچند امام‌خمینی، کشف را از مرز عقل فراتر دانسته است، اما پذیرش همان کشف را موکول به حکم عقل می‌داند و معتقد است، عقل راه رسیدن به مقصود و اطلاع بر عالم غیب است؛ ازاین‌رو، ایشان برای علوم عقلی دو نقش اساسی قائل است؛ یکی نفس برهان و استدلال در رسیدن به حقیقت توحید و معانی واقعی و دیگری آن که به عرفان و کشف و شهود چهره فلسفی آشنا برای ذهن ارائه می‌دهد.[۷]
تقسیم علوم عقلی
برخی اندیشمندان اسلامی علوم عقلی را منحصر در علم کلام می‌دانند، امّا اکثر متفکران اسلامی دانش کلام، فلسفه، عرفان نظری و اخلاق را در بخش علوم عقلی طبقه‌بندی و تقسیم کرده‌اند.[۸] امام‌خمینی نیز در بیان تقسیم علوم عقلی معتقد است، این علوم، علومی هستند که هدفشان رسیدن به مقامات و درجات ملکوتی و اخروی است و با استناد به روایتی [۹] علوم عقلی را علم به کمالات عقلی و وظایف روحی مربوط می‌داند و بر این باور است علوم عقلی و معارف حقه که مربوط به شناخت ذات حق، صفات و عوالم غیب می‌باشند در علم فلسفه و عرفان بحث می‌شوند.[۱۰]
پانویس
- ↑ ملکیان، وجه گرایش مسلمانان به علوم عقلی، ص۸۴؛ فیروزجایی، معنا و معیار اسلامی بودن علوم، ص۶۵.
- ↑ مطهری، کلیات علوم اسلامی، ج۱، ص۱۲۸-۱۲۹؛ محرمی، امامان شیعه و علوم اسلامی، ص۱۹؛ فیروزجایی، معنا و معیار اسلامی بودن علوم، ص۶۵؛ اسلام‌پور، نگاهی به جایگاه علوم عقلی در میان علوم، ص۹۱؛ فتح الهی، متدولوژی علوم قرآن، ص۱۱۷-۱۱۸.
- ↑ امام‌خمینی، مصباح الهدایه، ص۶۵؛ آداب الصلاة، ص۱۵-۱۷ و ۲۰۰؛ صحیفه امام، ج۱۸، ص۵۱۴-۵۱۵؛ تنقیح الأصول، ج۱، ص۲۳۴؛ شرح چهل حدیث، ص۶۷۵.
- ↑ اسلام‌پور، نگاهی به جایگاه علوم عقلی در میان علوم، ص۹۱؛ ملکیان، وجه گرایش مسلمانان به علوم عقلی، ص۸۴؛ فتح الهی، متدولوژی علو قرآنی، ص۱۱۷-۱۱۸.
- ↑ امام‌خمینی، مصباح الهدایه، ص۶۸-۶۹؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۷۵-۷۶.
- ↑ امام‌خمینی، مصباح الهدایه، ص۶۵؛ آداب الصلاة، ص۱۵-۱۷؛ صحیفه امام، ج۸ا، ص۵۱۴-۵۱۵.
- ↑ امام‌خمینی، تنفتح الأصول، ج۱، ص۲۳۴؛ آداب الصلاة، ص۹۳-۹۴؛ شرح چهل حدیث، ص۶۵۷؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۶۹-۷۱.
- ↑ محرم، امامان شیعه و علوم اسلامی، ص۱۹؛ مطهری، کلیات علوم اسلامی، ج۱، ص۱۲۸-۱۲۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۲.
- ↑ امام‌خمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۸۶.
منابع
- اسلام‌پور، حسن، نگاهی به جایگاه علوم عقلی در میان مسلمانان، معارف عقلی، شماره ۲، ۱۳۸۵ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۴ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تنقیح الاصول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی،۱۳۸۵ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۹ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۶ش.
- صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
- فتح الهی، ابراهیم، متدولوژی علوم قرآنی، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۳۸۸ش.
- فیروزجایی، یارعلی، معنا و معیار اسلامی بودن علوم، معارف عقلی، ۱۳۸۴ش.
- کلینی، محمدبن‌یعقوب، اصول کافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- محرمی، غلام حسن، امامان شیعه و علوم اسلامی، تهران، فرهنگ و اندیشه، ۱۳۹۷ش.
- مطهری، مرتضی، کلیات علوم اسلامی، تهران، نشر صدرا، ۱۳۹۰ش.
- ملکیان، محمدباقر، وجه گرایش مسلمانان به علوم عقلی غیرمسلمانان، فصلنامه معارف عقلی، ۱۳۸۶ش.
نویسنده: باقر صاحبی