علوم نقلی
علوم نقلی؛ به معنای دانشی است که روش تحقیق در آن روش نقلی است و از منابع دیگری بهره می‌گیرد و برای اثبات و ردّ نظریه به متون و اخبار رسیده از منابع معتبر تکیه می‌کند. امام‌خمینی در آثار خویش به علوم نقلی توجه ویژه داشته و در موارد بسیاری به ادله نقلی در اثبات مطالب اعتقادی و اخلاقی بهره برده است. ایشان افزون بر استفاده و استناد به احادیث در آثار فقهی و غیرفقهی خود در این زمینه در شرح برخی از آثار و علوم نقلی تألیفاتی دارند؛ نظیر شرح چهل حدیث، شرح حدیث جنود عقل و جهل و شرح دعای سحر. به باور امام‌خمینی علوم نقلی به ویژه احادیث، سند اسلام هستند و بی‌توجهی به آنها بی‌توجهی به قرآن شمرده می‌شوند. ایشان مهم‌ترین پیش نیاز اجتهاد در علوم نقلی را قرآن‌شناسی، سنت‌شناسی و اُنس با روایات و شیوه فهم آنها برای استنباط درست می‌داند.
اهمیت و جایگاه علوم نقلی
علوم نقلی در اصطلاح علوم دینی به معنای دانشی است که روش تحقیق در آن روش نقلی است و از منابع دیگری بهره می‌برد و برای اثبات و ردّ نظریه به متون و اخبار رسیده از منابع معتبر تکیه می‌کند. [۱] یکی از مباحث مهم در علوم اسلامی، علوم نقلی است، علوم نقلی بخشی از علوم شرعی است که از طریق سمع، شنیدن، نقل و بیان کردن حاصل می‌شود و از آن جهت که از آیات الهی و روایات معصومین بهره می‌برد، به آن علوم نقلی گویند و شامل علومی چون تاریخ قرآن، تاریخ اسلام، فقه اسلامی، دانش حدیث، علم تفسیر و علوم ادبی می‌باشد. [۲]
امام‌خمینی نیز در آثار خویش به علوم نقلی توجه ویژه داشته و در موارد بسیاری به ادله نقلی در اثبات مطالب اعتقادی و اخلاقی بهره برده است. ایشان افزون بر استفاده و استناد به احادیث در آثار فقهی و غیرفقهی خود در این زمینه در شرح برخی از آثار و علوم نقلی تألیفاتی دارند؛ نظیر شرح چهل حدیث، شرح حدیث جنود عقل و جهل و شرح دعای سحر. به باور امام‌خمینی علوم نقلی به ویژه احادیث، سند اسلام هستند و بی‌توجهی به آنها بی‌توجهی به قرآن شمرده می‌شوند. ایشان مهم‌ترین پیش نیار اجتهاد در علوم نقلی را، قرآن‌شناسی، سنت‌شناسی و انس با روایات و شیوه فهم آنها برای استنباط درست می‌داند؛ ازاین‌رو، ایشان علوم نقلی را منبع احکام و دستورهای اسلام می‌داند که دارای نورانیت خاصی می‌باشند. [۳]
چیستی و موارد علوم نقلی
علوم نقلی دانش‌های اسلامی هستند که در قرآن و سنت معصومین(ع) ریشه دارند و در بستر تمدن اسلامی توسعه و ایجاد شده‌اند. به باور اندیشمندان اسلامی شناخت آموزه‌های اسلامی بدون علوم نقلی امکان ندارد. از جمله موارد علوم نقلی، علوم ادبی، علوم مرتبط با قرآن نظیر تفسیر، علوم حدیث، فقه، اصول فقه و اخلاق می‌باشند. [۴]
امام‌خمینی نیز از جمله موارد علوم نقلی را حدیث، قرآن، علوم ادبی، فقه می‌داند و معتقد است علوم نقلی نظیر فقه، روایات و احادیث، پل ارتباطی محکم میان مردم و دین است. ایشان علم فقه را مایه تکامل و نزدیک شدن به خداوند شمرده است. [۵] همچنین ایشان در موارد فراوانی از علوم نقلی در اثبات توحید حق‌تعالی بهره برده است. امام در اثبات توحید واحدی با استاد به حدیثی از امام معصوم(ع) که در پاسخ زندیقی آن را بیان فرموده، برهانی با عنوان فرجه را مطرح می‌کند و معتقد است مضمون حدیث یا جهت بساطت حق را می‌رساند یا در مقام اثبات توحید در الوهیت است. [۶] همچنین از جمله براهین نقلی که امام از آن برای اثبات توحید ذاتی بهره برده، برهان تمانع است. ایشان با استناد به آیه «لو کان فیها آلهة الا الله لفسدتا» [۷]، معتقد است این آیه استنباط‌های گوناگونی دارد. اهل عرف، متکلمان و حکما هر یک بگونه‌ای از آن بهره برده‌اند. [۸]
روش امام‌خمینی در علوم نقلی
امام‌خمینی دایره اعتماد و استفاده از علوم نقلی و به ویژه احادیث تفسیری را چنان گسترده می داند که حتی روایاتی را که مشکل سندی دارند نیز به شرط اینکه دارای مضامین صحیح باشند می‌پذیرد. ایشان معتقد است اگر روایات غیرفقهی از جمله روایاتی که در تأویلات عرفانی کاربرد فراوانی دارند، دارای مضامین عالی باشند، می‌توان پی برد که از اهل بیت (ع) صادر شده‌اند. روش امام در علوم نقلی آن است که به منابع روایت عرفانی از حیث سند احادیث اهمیت نداده و بسیاری از احادیث با توجه به مضامین آن مورد توجه قرار می‌دهد. نمود این رویه در آثار امام آنجا آشکار می‌شود که بحث‌های علوم نقلی در عرصه تأویلات با علوم نقلی در علوم فقه وقتی مقایسه می‌شود، معلوم می‌شود که امام در مباحث فقهی همچون فقیهی حدیث‌شناس و رجالی عمل می‌کند و به سند حدیث و روایات فقهی دقت نظر خاصی دارد. امام در روایات عرفانی خیلی به سند حدیث توجه ندارد بلکه به محتوا توجه دارد. روش ایشان در علوم نقلی در روایات عرفانی بر مبنای متن محوری ایشان است نه سند محوری. بر اساس این مبنا صحت و علوّ مضامین است که محک درستی یا نادرستی احادیث شمرده می‌شوند، نه صحت سند یا ذکر آن در منابع حدیثی معتبر و ملاک‌های رجالی و حدیثی دیگر. منابعی را که امام به عنوان منبع حدیثی در حیطه روایات غیرفقهی به آن توجه دارند چند دسته‌اند: ۱- منابع دست اول: که بخش اعظم احادیث موجود در آثار امام‌خمینی می‌باشند مانند کتب اربعه ۲- منابع دست دوم: بخشی از احادیثی که امام از منابع و مآخذ شیعی نقل کرده‌اند که در منابع اولیه امامیه یافت نمی‌شود بلکه در آثار متأخرین راه یافته‌اند. [۹]
شاید بتوان گفت که ملاک اصلی امام در پذیرش یا ردّ روایات غیر فقهی، صحت و علوّ مضمون روایت است. ایشان معتقدند عرصه روایات مربوط به معارف و اعتقادات و اخلاقیات، ملک طلق عقل و براهین عقلی است. بنابراین، برای پذیرش یا ردّ این گونه روایات باید مضامین آن را با محک عقل سنجید و همچنین به کتاب یا معارف پذیرفته شده اهل بیت(ع) ارجاع داد. [۱۰] یکی از روش‌های علوم نقلی امام‌خمینی در انتقال آموزه‌های معصومین (ع) و نقل روایات آنها، اقتباس و نقل به مضمون بدون اشاره به حدیث است. [۱۱]
منابع
- ابن‌خلدون، عبدالرحمان، مقدمه ابن‌خلدون، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
- اسلام پور، حسن، نگاهی به جایگاه علوم عقلی درمیان علوم، فصلنامه معارف عقلی، شماره۲، ۱۳۸۵ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، الاجتهاد و التقلید، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۴۲۶ق.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، التعلیقه علی الفوائد الرضویه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۴ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تقریرات فلسفه امام‌خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۷ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۳ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۹ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، ولایت فقیه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
- چیتیک، ویلیام، آیا می‌توان میراث عقلی اسلامی را احیاء کرد؟، فصلنامه نقد و نظر، ۱۳۷۸ش.
- صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
- طباطبائی، محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر نشر اسلامی، ۱۳۷۸ش.
- فتح الهی، ابراهیم، متولوژی علوم قرآنی، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۸۸ش.
- فیروزجایی، یارعلی، معنا و معیار اسلامی بودن علوم، معارف عقلی، ۱۳۸۴ش.
- کوهی، علی رضا، امام‌خمینی و روایات تفسیری، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۲ش.
- محرمی، غلام حسن، امامان شیعه و علوم اسلامی، تهران، فرهنگ و اندیشه، ۱۳۹۷ش.
- مطهری، مرتضی، کلیات علوم اسلامی، تهران، نشر صدرا، ۱۳۹۰ش.
نویسنده: باقر صاحبی
- ↑ (مطهری، کلیات علوم اسلامی،، ج۱، ص۱۸؛ فتح الهی، متدولوژی علوم قرآنی، اسلام پور، نگاهی به جایگاه علوم نقلی درمیان علوم، ص۱۰۲).
- ↑ (مطهری، کلیات علوم اسلامی، ج۱، ص۱۵-۱۶؛ ابن‌خلدون، مقدمه ابن‌خلدون، ج۲، ص۱۵۱؛ فیروزجایی، معنا و معیار اسلامی بودن علوم، ص۶۵؛ محرمی، امامان شیعه و علوم اسلامی، طباطبائی، شیعه در اسلام، ص۹۸).
- ↑ (امام‌خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴؛ ولایت فقیه، ص۱۱؛ الاجتهاد والتقلید، ص۱۲-۱۳؛ صحیفه امام، ج۱۳، ص۱۲؛ تقریرات فلسفه، ج۲، ص۶۲-۶۳؛ آداب الصلاة، ص۲۰۰؛ شرح چهل حدیث، ص۱۶۲ و ۳۳۹؛ شرح دعای سحر، ص۷ و ۱۴۷؛ التعلیقة علی الفوائد الرضویه، ص۵۳).
- ↑ (چیتیک، آیا می‌توان میراث عقلی اسلامی را احیاء کرد، ص۱۰۹؛ مطهری، کلیات علوم اسلامی، ج۱، ص۱۴-۱۵؛ فتح الهی؛ متدولوژی، علوم قرآنی، ص۱۱۶).
- ↑ (امام‌خمینی، صحیفه، ج۱۳، ص۱۳؛ الاجتهاد و التقلید، ص۱۲).
- ↑ (امام‌خمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۶۲-۶۴).
- ↑ (انبیاء: ۲۲)
- ↑ (امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۳۱۰؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۴۱۶).
- ↑ (امام‌خمینی، شرح چهل حدیث، ص۱۶۲ و ۳۳۹؛ شرح دعای سحر، ص۷ و ۱۴۷؛ التعلیقه علی الفوائد الرضویه، ص۵۳).
- ↑ (امام‌خمینی، شرح چهل حدیث، ص۱۷۰-۱۷۱؛ آداب الصلاة، ص۲۰۰؛ کوهی، امام‌خمینی و روایات تفسیری، ص۱۲۹-۱۳۰).
- ↑ (امام‌خمینی، صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۵۰؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۷۶ و ۱۰۹-۱۱۰؛ کوهی، امام‌خمینی و روایات تفسیری، ص۱۳۱).