فیض اقدس الهی
فیض اقدس الهی، به معنای تجلی و ظهور فیض حق است که موجب پدید آمدن اشیا و استعدادهای آنها در حضرت علمیه میباشد. امامخمینی در آثار عرفانی خویش به بحث فیض الهی و هویت سریانی آن پرداخته و رابطه دقیق و عمیقی با ولایت در این زمینه برقرار کرده است.
اهمیت و جایگاه فیض اقدس الهی
فیض اقدس الهی در اصطلاح عرفانی به معنای تجلی و ظهور فیض الهی است که موجب پدید آمدن اشیا و استعدادهای آنها در حضرت علمیه میباشد.[۱] یکی از مباحث مهم در بحث فیض الهی، بحث از فیض اقدس الهی است. اهل معرفت در آثار خویش به جایگاه حقیقت، ویژگی و آثار فیض اقدس پرداختهاند.[۲] امامخمینی نیز در آثار عرفانی خویش به بحث فیض اقدس الهی، جایگاه، حقیقت، هویت سریانی آن پرداخته و رابطه عمیق و دقیق میان قیض اقدس الهی با ولایت برقرار کرده است، چنانکه تتبع فراوان در این باره نشان میدهد نگاه امامخمینی در این بحث در جای خود بینظیر بوده و احدی از عرفا به این تفصیلی که ایشان پرداخته، بحث و تحقیق نکردهاند.[۳]
هویت سریانی فیض اقدس
فیض اقدس تجلی احدی سریانی در حضرت علمیه و مقام واحدیت میباشد؛ یعنی حقیقت فیض اقدس با ظهور و سریان در کثرات علمی اسمایی محقق میشود، این فیض حقیقتی لابشرط و مطلق است که با کثرات اسمایی و تعینات صفاتی که حقایق مقیده و مخلوطهاند. جمع شده و متصف به اسماء مقیده میگردد. اطلاق فیض، اطلاق قسمی است، برخلاف ذات غیب الغیوبی که مطلق به اطلاق مقسمی است که حتی از قید اطلاق و سریان نیز مبرّاست. پس فرق فیض اقدس با مقام غیب الغیوب این است که مقام غیب الغیوبی، غیب مصون از هر ظهوری است، اما فیض اقدس الهی به دلیل سریانش در اسماء غیب، مشوب به ظهور و غیب آمیخته با تجلی است. بنابر این، فیض اقدس الهی هنگامی نام فیض بر او اطلاق میگردد که در همه آینههای اسمایی ظهور کرده و نورش در همه این اسما به حسب استعدادشان انعکاس پیدا کرده و در همه آنها سریان یابد. در حقیقت سریان فیض واحد در کثرات اسمایی تمام حقیقت فیض اقدس را میسازد.[۴]
رابطه فیض اقدس با عماء
امامخمینی درباره ارتباط فیض اقدس با عماء دو دیدگاه مشهور را بررسی کرده و سپس نظر اختصاصی خود را بیان میکند.
در دیدگاه نخست عماء همان حضرت احدیت حق است و از آنجا که عماء به معنای حجاب میباشد، با این مقام تطبیق میشود؛ زیرا عماء، حجاب جلال حق در این حضرت و تعین غیبی احدی میباشد.
دیدگاه دوم همان واحدیت است، زیرا حضرت واحدیت، حایل بین حضرت احدیت و تعینات خلقی و برزخی است که به آن، حضرت عماء گویند. در دیدگاه اول، عماء دارای ویژگی حجاب و در دیدگاه دوم، دارای ویژگی برزخیت و واسطه بودن میباشد.
دیدگاه سوم، اختصاص به امامخمینی دارد. ایشان این دو ویژگی مذکور را در نظریه سوم جمع کرده و حقیقت عماء را همان فیض اقدس الهی میداند؛ زیرا فیض اقدس از ویژگی حجاب برخوردار است و معلوم احدی نیست. از سوی دیگر ویژگی برزخیت و واسطه بودن نیز در فیض اقدس وجود دارد؛ زیرا فیض اقدس آن حقیقت واحد سریانی در حضرت علمیه است که از جهت وحدتش به حضرت احدیت شبیه است و از این جهت، کثرات علمی اسمایی در فیض اقدس مندک و مستهلک میباشد و از جهت سریانش در حضرت اسما و صفات ساری گشته و از این منظر کثرت نمایان میشود که همان مقام واحدیت است. افزون بر این دو ویژگی، امر سومی نیز وجود دارد که سبب شده امامخمینی دیدگاه سومی را برگزیند و آن واژه «ربّ» در حدیث عماء میباشد. ربّ یکی از اوصاف و اسمای حضرت حق است. در حضرت احدیت که حقیقت و تعین غیبی میباشد، هیچ اسمی از اسما حتی «ربّ» ظهور ندارد، لکن فیض اقدس میتواند افزون بر جهت غیبی خود به لحاظ سریان و ظهورش متصف به اسم ربّ گردد.[۵]
ویژگیهای فیض اقدس الهی
اهل معرفت برای فیض اقدس الهی ویژگیهایی را بر شمردهاند.[۶] امامخمینی نیز برای فیض اقدس الهی آثار و ویژگیهایی را قائل است از جمله: حجاب اعظم بودن فیض اقدس الهی، یعنی همه حقایق و کثرات را در مقام هیتعینی خود جمع کرده و از این جهت همه کثرات در او فانی و مستهلک میباشند.[۷] همچنین از ویژگیهای فیض اقدس الهی شمول و فراگیر بودن او که همه ممکنات و ممتعنات را شامل میشود. فیض اقدس الهی ظل الهی است و گفتن ظلّ به فیض الهی به اعتبار ظهورش در حضرت اسمایی و صفاتی است.[۸]
پانویس
- ↑ قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۶۱ و ۳۳۶؛ تهانوی، موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ج۲، ص۱۲۹۴؛ ابنترکه، تمهید القواعد، ص۱۷۹.
- ↑ قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۶۱؛ ابنترکه، تمهید القواعد، ص۱۷۹؛ فناری، مصباح الانس، ص۳۱۵؛ قیصری، رسائل، ص۱۱۱؛ قمشهای، مجموعه آثار حکیم صهبا، ص۳۳-۳۴.
- ↑ امامخمینی، مصباح الهدایه، ص۱۶-۱۷؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۱۴؛ آداب الصلاة، ص۳۰۵؛ شرح چهل حدیث، ص۶۲۴؛ شرح دعای سحر، ص۱۲۸.
- ↑ امامخمینی، مصباح الهدایه، ص۱۴-۲۰؛ آداب الصلاة، ص۳۰۵؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۳۰۵-۳۰۷.
- ↑ امامخمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۱۷-۱۸ و ۲۹۲-۲۹۳؛ مصباح الهدایة، ص۲۸-۳۰؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۳۰۷-۳۱۱.
- ↑ قمشهای، مجموعه آثار حکیم صهبا، ص۳۳-۳۴؛ شرح فصوص الحکم قیصری، ص۲۶۳ و ۳۲۷.
- ↑ امامخمینی، مصباح الهدایه، ص۱۶ و ۲۶.
- ↑ امامخمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم، ص۸۱؛ شرح دعای سحر، ص۱۱۱-۱۶۱؛ مصباح الهدایه، ص۱۶، ۲۶.
منابع
- ابنترکه اصفهانی، صائنالدین، تمهید القواعد، تصحیح آشتیانی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ۱۳۵۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۳ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۶ش.
- تهانوی، محمدبنعلی، موسوعه کشاف اصطلاحات الفنون والعلوم، بیروت، ناشرون، ۱۹۶۶م.
- صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش.
- فناری، محمدبنحمزه، مصباح الانس، تهران ، انتشارات مولی، ۱۳۷۴ش.
- قمشهای، آقا محمدرضا، مجموعه آثار، حکیم صهبا، تحقیق ناجی اصفهانی، اصفحن، نشر کانون پژوهشی، ۱۳۷۸ش.
- قیصری، داوود، رسائل، تهران، مؤسسه حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۸۱ش.
- قیصری، داوودبنمحمود، شرح فصوص الحکم، تصحیح و تعلیق سیدجلالالّدین آشتیانی، تهران، نشر علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
نویسنده: باقر صاحبی