قربانی
قربانی به حیوانی مانند گاو و گوسفند گفته میشود که برای خدا ذبح میشود. عمل قربانی کردن از اعمال واجب حج تمتع به شمار میرود که در روز عید قربان انجام میگیرد. همچنین قربانی در روز عید قربان برای غیر حاجیان مستحب است. در روایات فضائلی برای قربانی کردن گفته شده؛ از جمله اینکه قربانی سبب آمرزش گناهان میشود. قربانی برای نوزاد که به آن عقیقه گفته میشود نیز مستحب دانسته شده است.
از سیره امامخمینی گزارش شده است که ایشان برای سلامتی برخی افراد نذر گوسفند و قربانی میکردند. همچنین امامخمینی عید قربان را بعد از عید فطر که عید ضیافتالله است، عید وصالالله میخواند. عید قربان از نظر امامخمینی، عیدی است که انسانهای آگاه را به یاد قربانگاه ابراهیمی میاندازد؛ قربانگاهی که درس فداکاری و جهاد در راه خدا را به اولیای خدا میدهد.
تعریف و جایگاه
حيوانى كه براى خدا ذبح يا نحر مىشود قربانی میگویند. به عبارتی دیگر به حيوانى كه براى امتثال امر خدا كشته مىشود قربانى میگويند؛ چنان كه به قربانىاى كه در روز عيد قربان تا دو يا سه روز بعد از آن ذبح مىشود «اُضحيّه» گفته مىشود و به قربانىاى كه در حج سر مىبرند «هَدى» گويند و به قربانىاى كه براى نوزاد ذبح مىشود «عقيقه» گويند.[۱] قربانی کردن، به معنای از بین بردن آز و طمع زیاد و کم کردن حرص و ولع نسبت به دنیا و مادیات تفسیر شده است.[۲] خداوند در قرآن به پیامبر(ص) دستور داده است که برای خدا قربانی کند.[۳] از امام باقر(ع) روایت شده که خداوند اِطعامكردن و قربانىكردن را دوست دارد.[۴] از امام صادق(ع) نقل شده که قربانی گناهان صاحبش را میریزد و هنگامی که اولین قطره خونش بر زمین میریزد باعث آمرزش آنها میشود.[۵]
آیین قربانی یکی از کهنترین مشترکات بشری است که جلوههای نزدیک به هم در فرهنگ، اساطیر و ادیان دارد.[۶] اعتقاد مسلمانان به مراسم قربانی و عيد قربان مطابق بـا آياتی از قرآن اسـت که در اين زمينه وجود دارد. چنانکـه مـاجرای حضرت ابراهیم(ع) و قربانی کردن حضرت اسماعيل(ع) بـه فرمـان خداوند، بــه صــراحت در سوره صافات آمده است. (صافات، ١١٢-١٠٠)[۷] واژگان «نحر»، «هدي»، «ذبح» و «قربان» واژههایی هستند که در قرآن مـجيد در مـعنـا و مفهوم قربانی به کار رفتهاند.[۸]
قربانى به لحاظ تكليفى به واجب و مستحب تقسيم مىشود.[۹] كسى كه حج تمتع بجا مىآورد، واجب است در روز عيد قربان پس از رمى جمره عقبة قربانى نمايد.[۱۰] همچنین برای نذر و کفاره نیز قربانى واجب شده است. قربانى مستحب عبارت است از قربانى در روز عيد قربان برای غیرحاجیان و عقيقه.[۱۱] عقیقه، قربانیای است که برای نوزاد انجام میدهند و برخی آن را واجب دانستهاند.[۱۲] روایات زیادی درباره عقیقه آمده است؛[۱۳] در برخی از آنها فلسفه عقیقه حفظ فرزند از بلاها دانسته شده است.[۱۴]
در قربانی مستحب، عدم نقص و سن و جنس خاصی لازم نيست؛ البته کمتر از گوسفند و بز حکم قربانی را ندارد. همچنين چند نفر میتوانند باهم شريک شوند و يک حيوان قربانی کنند. شايسته است بخشی از گوشت قربانی را به نيازمندان بدهند.[۱۵] یکی از حکمتها و اسرار قربانی، بهرهمندی و استفاده فقیران و گرسنگان، از گوشتهای قربانی است.[۱۶] از پیامبر(ص) نقل شده است که خداوند قربانی را مقرر و واجب کرده تا بینوایان و مسکینان از گوشتشان استفاده کنند و سیر شوند؛ پس آنها را اطعام کنید.[۱۷]
عید قربان
عید قربان، از اعیاد بزرگ اسلامی که در روز دهم ذیحجۀ هر سال در ایران و کشورهای اسلامی برگزار میشود.[۱۸] در این روز، حاجیان پس از وقوف در عرفات و مشعر و انجام مناسک خاص حج تمتع، بـه منى میروند، رمی جمره میکنند و پس از قربانیکردن شتر، گاو یا گوسفند، عید را جشن میگیرند.[۱۹]
عید قربان نزد عموم مسلمانان از منزلتـی خاص برخـوردار اسـت. مسـلمانان به تاسی از دستورات قرآن و احادیث نبـوی، قربـانی کـردن را کـه بـرای زائران خانه خدا واجب است، برای خود سنت موکد میشـمارند و بـا آداب و آیین خاصی به برپایی مراسم عید قربان میپردازند.[۲۰] آنان ضـمن بـه جـا آوردن غسل عید، پوشیدن لباس نو، استعمال عطر، برپایی نماز عیـد و خوانـدن دعـا، آداب قربانی کردن را که نماد اصلی عید قربان است، به جا میآورنـد.[۲۱] در ایـن روز پس از تقسیم گوشت قربانی بـین خویشـاوندان، همسـایگان و مسـتمندان غذاهای مخصوصی برای عید طبخ میشود.[۲۲]
از نگاه امامخمینی
امامخمینی عید قربان را بعد از عید فطر که عید ضیافتالله است، عید وصالالله میخواند.[۲۳] و معتقد بود برداشتی که اهل معرفت از عید میکنند، با برداشت دیگران متفاوت است.[۲۴] عید قربان از نظر امامخمینی، عیدی است که انسانهای آگاه را به یاد قربانگاه ابراهیمی میاندازد؛ قربانگاهی که درس فداکاری و جهاد در راه خدای بزرگ را به فرزندان آدم و اولیای خدا میدهد. عمق جنبههای توحیدی و سیاسی این عمل را جز انبیای عظام و اولیای کرام و بندگان خاص الهی نمی تواند ادراک کند. ایشان همچنین معتقد بود که قربانى در راه خدا، پيش از آنكه جنبۀ توحيدى و عبادى داشته باشد، جنبههاى سياسى و ارزشهاى اجتماعى دارد.[۲۵]
قربانی کردن در سیره امامخمینی
قربانی کردن در زندگی امامخمینی گزارش شده است. از مشهورترین این روایات، نذر گوسفندی است که امام برای سلامتی هاشمی رفسنجانی در سفرهای جنگ او، انجام میداده و گوسفندی قربانی میکردند.[۲۶]
پانویس
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه فارسی، ج۶، ص۵۳۵.
- ↑ «پیش درآمدی بر فرهنگنامه اسرار و معارف حج»، مدرسه فقاهت، ص۲۷۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسير نمونه، ج۲۷، ص۳۷۲.
- ↑ محمدی ری شهری، منتخب ميزان الحكمه، ج۱، ص۳۴۳.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۱۷۴.
- ↑ غلامی؛ و دیگران، «آیین قربانی در ایران از دوران باستان تاکنون»، ص۷۱۰.
- ↑ دوستی، «جلوههای آیینی عید قربان در فرهنگ مردم»، ص۵۲.
- ↑ دوستی، «جلوههای آیینی عید قربان در فرهنگ مردم»، ص۵۳.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه فارسی، ج۶، ص۵۳۵.
- ↑ شريفي اشکوری، فقرات فقهيه، ج۳، ص۳۴۱؛ مجلسی، زادالمعاد، ص۲۰۰.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه فارسی، ج۶، ص۵۳۵.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه فارسی، ج۶، ص۵۴۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۴-۳۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۴-۲۵.
- ↑ «شرایط قربانی مستحب»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ «پیش درآمدی بر فرهنگنامه اسرار و معارف حج»، مدرسه فقاهت، ص۲۷۶.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۱۷۳.
- ↑ اکبری بیرق، «قربان»، ذیل مدخل.
- ↑ اکبری بیرق، «قربان»، ذیل مدخل.
- ↑ دوستی، «جلوههای آیینی عید قربان در فرهنگ مردم»، ص۵۱.
- ↑ دوستی، «جلوههای آیینی عید قربان در فرهنگ مردم»، ص۵۱.
- ↑ دوستی، «جلوههای آیینی عید قربان در فرهنگ مردم»، ص۵۱.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۸، ص۱۱۸.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام؛ ج۱۸، ص۳۹۵.
- ↑ امامخمینی، صحیفۀ امام، ج۱۸، ص۸۶.
- ↑ اهوازی، امامخمینی به روایت آیتالله هاشمی رفسنجانی، ص۱۹.
منابع
- اکبری بیرق، حسن، «قربان»، تهران، دانشنامه فرهنگ مردم ایران، بیتا.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفۀ امام، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- اهوازی، عبدالرزاق، امامخمینی به روایت آیتالله هاشمی رفسنجانی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، بیتا.
- «پیش درآمدی بر فرهنگنامه اسرار و معارف حج»، مدرسه فقاهت، بازدید: ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، چاپ بیروت، بیتا.
- دوستی، شهرزاد، «جلوه های آیینی عید قربان در فرهنگ مردم»، فرهنگ مردم ایران، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۲ش.
- «شرایط قربانی مستحب»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتالله مکارم شیرازی، بازدید: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- شريفی اشکوری، الياس، فقرات فقهيه، قم، آل ايوب، ۱۳۸۴ش.
- غلامی، اکرم؛ دهداری، شهرزاد؛ مهدوی، حیدر، «آیین قربانی در ایران از دوران باستان تاکنون»، کنفرانس بین المللی مطالعات مدیریت، فرهنگ و هنر مجموعه مقالات چهارمین کنفرانس بین المللی مطالعات مدیریت، فرهنگ و هنر.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دارالکتب الإسلامیة، تهران، ۱۳۶۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، زادالمعاد، تصحیح و تحقیق علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۴۲۳ق.
- محمدی ری شهری، محمد، منتخب ميزان الحكمه، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، بیتا.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۱ش.
- هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه فارسی، موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، بیتا.