مسجد ضرار
مسجد ضِرار مسجدی بود که توسط منافقین در مدینه در سال نهم هجرت ساخته شد و به دستور پیامبر(ص) تخریب گردید. هدف از ساخت مسجد ضرار ایجاد تفرقه و شقاق میان مردم بود. منافقان در این مسجد سعی داشتند با نام اسلام مسلمانان را پراکنده سازند و به بدگویی دربارهٔ پیامبر(ص) و مسلمانان و ترویج کفر بپردازند.
امامخمینی در سخنرانیای در مهر ۱۳۵۷ش در نوفل لوشاتو به مسجد ضرار اشاره میکند و میفرماید اگر دعوت مسجدی فاسد شد و نتوان آن را اصلاح کرد میبایست خراب شود. ایشان میفرماید پیامبر(ص) مسجد ضرار را خراب کرد چرا که به ضد پیامبر و اخلاق و دین تبلیغ میکرد و به همین سبب پیامبر دستور تخریب آن را داد. همچنین امامخمینی در تبیین ابعاد اختیارات حکومت اسلامی، به تخریب مسجد ضرار توسط پیامبر اشاره میکند و میفرماید حکومت اسلامی نیز این اختیارات را دارد که اگر دید مسجدی خلاف اسلام عمل میکند و اصلاحپذیر نیست آن را تخریب کند.
ماجرای تأسیس مسجد ضرار
ماجرای تخریب مسجد ضرار، مربوط به سال نهم، و زمان رفتن رسول خدا به جنگ تبوک است.[۱] جمعی از قبیله بنوعمرو بن عوف پس از ساختن مسجدی در منطقه قبا، از رسول اسلام درخواست نمودند تا از باب تیمن و تبرک در مسجد قبا نماز بخواند. پیامبر(ص) درخواست آنها را اجابت فرمودند.[۲] پس از آن، جماعتی از افراد قبیله بنوغَنم بن عوف به این اقدام قبیله بنوعمرو حسادت ورزیده و به تحریک شخصی به نام ابوعامر راهب، که سابقه دشمنی و کینهتوزی با پیامبر را داشت، به ساخت مسجدی در نزدیکی مسجد قبا اقدام کردند.[۳]
محل تأسیس این مسجد در بخشی از خانهٔ خِذام بن خالد، از منافقان، بود.[۴] پس از اینکه ساخت آن به پایان رسید، بانیان آن نزد پیامبر(ص) رفتند و به بهانهٔ اینکه بیماران و گرفتاران در شبهای بارانی و زمستانی و هوای سرد، بهسبب دوری راه، امکان حضور در مسجد قبا را ندارند، از پیامبر خواستند برای افتتاح این مسجد در آنجا نماز بخواند تا از برکت دعای پیامبر برخوردار گردند.[۵] پیامبر(ص)، که عازم غزوهٔ تبوک بود، عذر آورد و آن را به پس از بازگشت از سفر موکول کرد.[۶] چون پیامبر از تبوک بازگشت و نزدیک مدینه رسید، آیهٔ ۱۰۷ سورهٔ توبه در شأن منافقان و این اقدام آنان نازل شد.[۷] در پی آن، پیامبر به عدهای امر فرمود تا این مسجد را، که طبق آیهٔ کریمه، به ضرار معروف شد، ویران کنند و آتش بزنند و آنان نیز این بنا را با خاک یکسان کردند.[۸] مکان آن نیز، به دستور پیامبر، محل ریختن زباله شد.[۹]
اهداف ساخت مسجد ضرار و جایگاه آن
هدف از ساخت مسجد ضرار را ایجاد تفرقه و شقاق میان مردم دانستهاند.[۱۰] در زمان ساخت مسجد ضرار مسلمانانِ آن ناحیه از مدینه، همگی در مسجد قبا نماز میخواندند، اما پس از آن، عدهای از ایشان برای نماز به ضرار رفتند، که موجب تفرقه در بین مسلمانان شد.[۱۱] منافقان در مدینه دسیسه کرده بودند تا اسلام را با نام اسلام بکوبند و تحت شعار وحدت و در پوشش مسجد، که پایگاه اتحاد و مقدّسترین مکانها نزد مسلمانان است، مسلمانان را پراکنده سازند و به بدگویی دربارهٔ پیامبر و مسلمانان بپردازند؛ اما وحی الهی نازل گشت و اهداف واقعی آنان را آشکار ساخت و پیامبر را از اقامهٔ نماز در آنجا بازداشت (سوره توبه؛ آیه ۱۰۷–۱۱۰).[۱۲] در پی آن، این بنای به ظاهر مقدس، که مرکز تجمع منافقان و کانون ایجاد دستهبندی و دودستگی در میان مسلمانان و زیان رساندن به آنان و ترویج و تقویت کفر بود، ویران گردید.[۱۳]
ذکر مسئله مسجد ضرار در قرآن نمونه نادری است که خداوند از یک مسجد، با تعابر تند «ضرار، کفر، و تفرقه» یاد کرده باشد. در واقع این بنا در قرآن به دلیل انگیزه بد آدمهایی که در آن رفت و آمد میکردند، مذمت شده است.[۱۴] همچنین با بررسی آیات مربوط به مسجد ضرار روشن میشود که آیات مربوط به مسجد ضرار در کنار سایر روایات میتوانند مستند بسیار مهمی برای قاعده لاضرر محسوب شوند و نیز ضرر معنوی و علیالخصوص ضرر اعتقادی (بهعنوان مهمترین ضرر معنوی) که در این آیات مورد توجه میباشد نیز میبایست موضوع قاعده لاضرر قرار گیرد.[۱۵]
تعبری به مسجد ضرار، بعدها گاه به هر نوع مسجدی گفته میشد که بر اساس ریا ساخته شده بود.[۱۶] همچنین برخی از فقیهان گفتهاند که هر مسجد که در حکم مسجد ضرار باشد، نماز خواندن در آن جایز نیست.[۱۷]
از نگاه امامخمینی
امامخمینی در نامهای به سیدعلی خامنهای در سال ۱۳۶۶ش به تبیین حدود اختیارات حکومت اسلامی پرداخت و در آن نامه بهصراحت یادآور شده که قلمرو اختیارات حاکم اسلامی گسترده است و اگر اختیارات او در چارچوب احکام فرعی شمرده شود، حکومت الهی پدیدهای بیمحتوا خواهد بود.[۱۸] ایشان در تبیین گستره احکام حکومتی و تقدم آن بر دیگر احکام نمونههایی را یادآور شدهاست؛ که از آن جمله تخریب مسجد ضرار توسط پیامبر(ص) بود. امام در آن نامه آورده که حاکم میتواند مسجد یا منزلی را که در مسیر خیابان است خراب کند و پول منزل را به صاحبش رد کند. حاکم میتواند مساجد را در موقع لزوم تعطیل کند؛ و مسجدی که ضِرار باشد، در صورتی که رفع بدون تخریب نشود، خراب کند.[۱۹]
امامخمینی در سخنرانیای در مهر ۱۳۵۷ش در نوفل لوشاتو به مسجد ضرار اشاره میکند و میفرماید اگر دعوت مسجدی فاسد شد و نتوان آن را اصلاح کرد میبایست خراب شود. ایشان میفرماید پیامبر مسجد ضرار را خراب کرد چرا که به ضد پیامبر و اخلاق و دین تبلیغ میکرد وبه همین سبب پیامبر دستور تخریب آن را داد.[۲۰]
پانویس
- ↑ جعفریان، «مسجد ضرار، از آغاز تا روزگار ما»، ص۶۴۱.
- ↑ ابنشبه نمیری، تاریخ المدینة المنورة، ج۱، ص۵۱–۵۲.
- ↑ بلاذری، انسابالاشراف، ج۱، ص۳۲۹–۳۳۰؛ رضایی، «ضِرار، مسجد»، ذیل مدخل؛ تقوائی؛ رضازاده مقدم، «واکاوی نوع ضرر (ضرر اعتقادی) در مسجد ضرار در آیه ۱۰۶ سوره توبه»، ص۲۰۹.
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویة، ج۴، ص۱۷۴.
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویة، ج۴، ص۱۷۳؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۱۱۰.
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویة، ج۴، ص۱۷۴.
- ↑ واقدی، کتاب المغازی، ج۳، ص۱۰۴۶.
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویة، ج۴، ص۱۷۳–۱۷۴؛
- ↑ رضایی، «ضِرار، مسجد»، ذیل مدخل.
- ↑ جعفریان، «مسجد ضرار، از آغاز تا روزگار ما»، ص۶۴۱.
- ↑ رضایی، «ضِرار، مسجد»، ذیل مدخل.
- ↑ رضایی، «ضِرار، مسجد»، ذیل مدخل.
- ↑ موسوی، «قصة آیة: حذار من مساجد الضرار»، ص۵۶–۵۷؛ واقدی، کتاب المغازی، ج۳، ص۱۰۴۸–۱۰۴۹؛ غزالی، فقه السیرة، ص۳۷۵.
- ↑ جعفریان، «مسجد ضرار، از آغاز تا روزگار ما»، ص۶۴۴.
- ↑ تقوائی؛ رضازاده مقدم، «واکاوی نوع ضرر (ضرر اعتقادی) در مسجد ضرار در آیه ۱۰۶ سوره توبه»، ص۲۰۶.
- ↑ جعفریان، «مسجد ضرار، از آغاز تا روزگار ما»، ص۶۶۲.
- ↑ جعفریان، «مسجد ضرار، از آغاز تا روزگار ما»، ص۶۶۳.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۲۰، ص۴۵۲.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۲۰، ص۴۵۲.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۴، ص۳۴.
منابع
- امامخمینی، صحیفه امام، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- ابنشبه نمیری، عمر بن شبه، تاریخ المدینة المنورة، چاپ فهیم محمد شلتوت، افست قم ۱۴۱۰ق/۱۳۸۶ش.
- ابنهشام، السیرة النبویة، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم آبیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره ۱۹۳۶م.
- بلاذری، احمدبن یحیی، انسابالاشراف، چاپ محمود فردوس عظم، دمشق ۱۹۹۷ـ ۲۰۰۰م.
- تقوائی، عباس؛ رضازاده مقدم، حسن، «واکاوی نوع ضرر (ضرر اعتقادی) در مسجد ضرار در آیه ۱۰۶ سوره توبه»، سراج منیر (دانشگاه علامه طباطبایی)، شماره ۴۲، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
- رضایی، رمضان، «ضِرار، مسجد»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، بیتا.
- جعفریان، رسول، «مسجد ضرار، از آغاز تا روزگار ما»، مقالات و رسالات تاریخی، شماره ۶، مهر ۱۳۹۷ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، بینا، بیتا.
- غزالی، محمد، فقه السیرة، قاهره، بینا، بیتا.
- موسوی، مالک، «قصة آیة: حذار من مساجد الضرار»، رسالة القرآن، شماره ۱۰، ربیعالثانی، جمادیالاولی و جمادیالثانیه ۱۴۱۳ق.
- واقدی، محمدبن عمر، کتاب المغازی للواقدی، چاپ مارسدن جونس، قاهره ۱۹۶۶م.