مصباحالانس (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| عنوان | مصباح الأنس بین المعقول والمشهود |
| نامهای دیگر | مصباحالانس |
| نویسنده | محمد بن حمزه فناری |
| موضوع | عرفان نظری، شرح مفتاح غیب الجمع و الوجود |
| سبک | عرفانی |
| زبان | عربی |
| اطلاعات نشر | |
| نوع رسانه | کتاب |
مصباح الانس، کتابی از محمد فناری، در تبیین قواعد کشفی به لسان عقلی است که کوشیده تا هماهنگی میان عرفان، برهان، شهود و نظر را نشان دهد و اساساً با هدف ایجاد هم زبانی میان فلسفه و عرفان نگاشته شده است. امامخمینی به کتاب مصباحالانس توجه داشته و از آن بهره برده است و تعلیقاتی عالمانه بر آن نوشته که دارای رویکردی توضیحی و انتقادی بوده و در مواردی حاوی نظرات شخصی و ابداعی است.
اهمیت و جایگاه کتاب مصباح الانس
کتاب مصباحالانس بین المعقول والمشهود، شرحی مزجی به نگارش شمسالدین محمدبنحمزه فناری، به زبان عربی است که بر مهمترین اثر صدرالدین قونوی، یعنی مفتاح غیب الجمع و الوجود، نگاشته شده است. این کتاب در تاریخ عرفان نظری از اهمیت و جایگاه ویژهای برخوردار است، بگونهای که تمام مطالب عرفانی عارفان بزرگ قرن هفتم در این کتاب جمع آوری شده است.
کتاب مصباحالانس در تببین قواعد کشفی به لسان عقلی، سعی بلیغی داشته و کوشیده تا هماهنگی میان عرفان، برهان، شهود و نظر را نشان دهد. این کتاب اساساً با هدف ایجاد هم زبانی میان فلسفه و عرفان نگاشته شده و میکوشد تا مباحث را منطقی، عقلانی و استدلالی ارائه دهد؛ ازاینرو دارای قوت تحلیلهای عقلانی و فلسفی دقیق در تبیین معارف عرفانی است. مؤلف کتاب مصباحالانس در شرح بر کتاب مفتاح الغیب به دنبال چند رهآورد بوده است؛ از جمله تأنیس و هم زبانی میان فلسفه و عرفان و جامع جمیع آراء بزرگان عرفان نظری و تحقیق موشکافانه از مسائل عرفان نظری به ویژه در باب چینش نظام هستی است.[۱] این کتاب شامل چهار بخش میباشد که عبارتند از «فاتحة الکتاب»، «تمهید جملی»، «کشف السر الکلی» و «خاتمة الکتاب».
پیچیدگی و رمزگونه بودن مطالب کتاب مصباحالانس سبب شده شروح، حواشی و تعلیقات فراوانی بر آن نوشته شود، از جمله، تعلیقات آقا محمدرضا قمشهای، میرزا هاشم اشکوری، میرسیدمحمد قمی و تعلیقات امامخمینی.[۲]
امامخمینی نیز به کتاب مصباحالانس توجه داشته و از آن بهره برده است. ایشان این کتاب را نزد استاد خویش محمدعلی شاهآبادی خوانده و تعلیقاتی بر آن نوشته است. این تعلیقات غالباً توضیحی، عالمانه و دربردارنده درر و غُرری است که امعان نظر و شرح آنها بر اهل تحقیق لازم است. این تعلیقات را میتوان به دو رویکرد توضیحی و انتقادی تقسیم کرد، بخش اول توضیح و تفسیر متن کتاب و بخش دوم به نقد مطالب آن پرداخته شده است. امامخمینی گاهی دامنه نقدهای خود را علاوه بر شارح کتاب تا سر حدّ تحلیلها و تفسیرهای قونوی و استاد خود آیت الله شاهآبادی گسترش میدهد و نظر آنان را نیز نقد میکند. تعلیقات امامخمینی برکتاب مصباحالانس حاوی نظرات شخصی و ابداعی است که در دیگر آثار عرفانی یافت نمیشود.[۳]
نقد برخی آراء کتاب کتاب مصباحالانس
امامخمینی در تعلیقات خود بر کتاب مصباحالانس برخی آراء فناری را مورد نقد و بررسی قرار داده است از جمله این موارد عبارتند از:
- اسم مستأثر: شارح کتاب مصباحالانس، اسم مستأثر را شئون غیرظاهره الهی میداند که در صدد ظهور میباشند. امامخمینی ضمن رد این نظر، بر این باور است که اسم مستأثر همانند اسماء دیگر مظهر دارند، ولی مظاهر آنها همانند خودشان پنهان و مستأثر است.[۴]
- ظلمت: مؤلف کتاب مصباحالانس ظلمت را مُدرک میداند، ولی امامخمینی آن را عدم محض و غیر مدرک میداند.[۵]
- حقیقت انسانی: مؤلف کتاب مصباحالانس، حقیقت انسانیه را به اعتبار غلبه حکم وحدت، حقیقت محمدیه و به اعتبار غلبه حکم تفصیل و کثرت، حضرت عمائیه میداند. امّا امامخمینی حقیقت محمدیه را صورت اسم الله که جامع احدیت جمع اسما و اعیان است میداند و عماء را وجهه غیبی قدسی اسم الله میداند که از هر کثرت و تفصیلی منزه است.[۶]
- وجود مفاض: از جمله مباحثی که امامخمینی به آن توجه داشته، وجود رابط است. ایشان در برابر کلام فناری صاحب کتاب مصباحالانس، معتقد است وجود مفاض، ماهیت نداشته و تنها ربط محض و صرف تعلق به واجب الوجود است.[۷]
پانویس
- ↑ فناری، مصباح الانس، ص۱۰؛ یزدانپناه، مبانی و اصول عرفان نظری، ص۵۱؛ فضلی، هستیشناسی عرفانی، ص۳۳ و ۵۱-۵۲؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۱۰.
- ↑ خواجوی، ترجمه مصباح الانس، ص۷۶؛ مطهری، مجموعه آثار شهید مطهری، ج۱۴، ص۵۳۱؛ آشتیانی، شرح مقدمه قیصری، ص۳۱۹؛ آشنایی با ابن فناری یکی از پیروان مکتب ابنعربی، ص۳۹۸.
- ↑ امامخمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۲۱۷-۲۱۸، ۲۳۴-۲۵۲ و ۳۱۱؛ مؤذن جامی، گزیده آرای نقادانه، ص۸۴؛ عابدی، دفتر عقل و قلب، ص۱۶۵.
- ↑ امامخمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۲۱۸-۲۱۹.
- ↑ امامخمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۲۸۴.
- ↑ امامخمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۳۰۸-۳۰۹.
- ↑ امامخمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، ص۲۸۷.
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- آشتیانی، سیدجلال، شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی ۱۳۷۵ش.
- خواجوی، محمد، ترجمه مصباح الاُنس، تهران، نشر مولی، ۱۴۰۰ش.
- صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش.
- عابدی، احمد، دفتر عقل و قلب، قم، نشر زائر، ۱۳۸۵ش.
- فضلی، علی، هستیشناسی عرفانی، قم، نشرادیان، ۱۳۹۰ش.
- فناری، محمدبنحمزه، مصباح الانس، تهران ، انتشارات مولی، ۱۳۷۴ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، نشر صدرا، ۱۳۸۹ش.
- مؤذن جامی، محمدهادی، گزیده آرای نقادانه امامخمینی، مجله کیهان، ۱۳۷۰ش.
- نصرتی، سپیده، آشنایی با ابن فناری یکی از پیروان مکتب ابنعربی در آناتولی، مجله فلسفه، ۱۴۰۴ق.
- یزدانپناه، یدالله، مبانی و اصول عرفان نظری، قم، مؤسسه آموزشی و پرورشی امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
نویسنده: باقر صاحبی