عرفان نظری
عرفان نظری، به معنای علم به حقتعالی از حیث اسم و صفات و مظاهرش میباشد. امامخمینی در آثار خویش به عرفان نظری توجه داشته و به موضوع علم عرفان نظری، ساحت آن و مؤلفههای عرفان نظری اشاره کرده است.
اهمیت و جایگاه عرفان نظری
عرفان نظری در اصطلاح عرفانی به معنای علم به حقتعالی از حیث اسما و صفات و مظاهرش میباشد.[۱] عرفان نظری از مباحث مهم در عرفان اسلامی است که جایگاه ویژهای دارد. میراث عرفان نظری از آغاز قرن دوم تا پایان قرن ششم، رشتهای سامان یافته نبود و جایگاه مستقلی نداشت اما رفته رفته حالت علمی به خود گرفت و به طور مشخص، از ابنعربی به بعد، مسائل عرفان نظری به طور مدوّن و آشکارا مطرح شد.[۲] با ظهور حکمت صدرایی و مکتب تهران، تلفیق میان فلسفه و عرفان به اوج خود رسید و مسائل عرفان نظری، محققانه و تحلیلی مورد توجه قرار گرفت.[۳] عرفان نظری امامخمینی نیز استمرار مرحله تکمیل و شکوفایی است. طرح و بسط محققانه و حلّ و فصل مسائل عرفان نظری، جایگاه ویژهای برای ایشان در این دوره ساخته است. عرفان نظری امامخمینی افزون بر آموزههای شیعی و حکمت صدرایی در حوزه اجتماع، فرهنگ و سیاست امتداد یافته است.[۴]
موضوع علم عرفان نظری
عارفان، موضوع عرفان نظری را ذات احدی، اسما و صفات الهی میدانند، البته ذات احدی از آن نظر که دارای تجلیات است؛ زیرا خود ذات موضوع هیچ علمی نیست.[۵] امامخمینی نیر موضوع علم عرفان نظری را وجود مطلق میداند که از حیث ظهور و تجلی در مظاهر خود سریان دارد و تأکید دارد که موضوع علم عرفان، ذات حق از حیث ارتباط با خلق میباشد.[۶]
ساحت عرفان نظری
عرفان نظری، ترجمه، تعبیر و بیان شهودات و حقایقی است که پس از طی مراحل سیر و سلوک و رسیدن به مقام فنا و بقای بعد از فنا، به عارف دست میدهد. بنابراین، عرفان نظری در بیان مطلب عرفان، وامدار تجربه عارفانه است؛ یعنی شهودات نهایی را گزارش، ترجمه و وصف میکند.[۷] امامخمینی نیز در عرصه عرفان نظری با طرح مباحثی، با قواعد این علم، به تحلیل و حل و فصل مسائل آن پرداخته است. عرفان نظری امامخمینی افزون بر آنکه هستیشناختی عارف را باز میتاباند، دارای کارکردهای ویژهای در ساحت عرفان نظری است. از جمله آن، فراهم آوردن زمینه فهم عمیق و گسترده معارف شریعت و تلاش در شرح آموزههای شریعت میباشد. همچنین تأثیر عرفان نظری در حل و فصل مسائل علم عرفان عملی کارساز بوده و با بهرهگیری از میراث حکمی و عرفانی به بیان آداب اسرار و رموز حقایق نهفته در دین با رویکرد عرفان نظری پرداخته است.[۸]
مؤلفههای عرفان نظری
اهل معرفت برای عرفان نظری اوصاف و مؤلفههایی را بر شمردهاند از جمله:
وحدت شخص وجود: محور اصلی عرفان نظری وحدت وجود میباشد و در همه سطوح و مراتب به این وحدت توحیدی دعوت میکند.[۹] امامخمینی نیز یکی از مؤلفههای مهم عرفان نظری را وحدت وجود میداند و معتقد است درک و فهم و تحلیل مسأله وحدت شخصی وجود بسیار دشوار و نیازمند به مجاهدات علمی و عملی است. نظر نهایی امامخمینی در عرفان نظری وحدت وجود و کثرت ظهور و تجلیات است.[۱۰]
انسان کامل: در عرفان نظری پس از مساله وحدت وجود، شاخصترین مؤلفه، مسأله انسان کامل میباشد.[۱۱] امامخمینی نیز در آثار عرفانی خویش انسان کامل را از دو جهت مورد بحث قرار داده؛ یکی از جهت وجودشناسی، که از این جهت انسان کامل بزرخ و فاصل بین حق و خلق است و دیگری از جهت معرفتشناسی که از این جهت انسان کامل، مشکاتی است که هر عارف و عالمی، حتی انبیاء معرفت و علم خود را از او دریافت میکنند.[۱۲]
پانویس
- ↑ قیصری، رسائل ص۷، فناری، مصباح الأنس، ص۲۷.
- ↑ فضلی، هستیشناسی عرفانی، ص۲۳-۲۷؛ یزدانپناه، مبانی و اصول عرفان نظری، ص۲۹-۵۲؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۳-۶.
- ↑ فضلی، هستیشناسی عرفانی، ص۳۶ و ۴۴.
- ↑ امامخمینی، ج۱۳، ص۵۱۲-۵۱۳؛ ج۲۰، ص۱۱۶؛ تقریرات فلسفه، ج۳، ص۴۴۵؛ یزدانپناه، فروغ معرفت، ج۱، ص۳۰۱-۳۰۴.
- ↑ قیصری، رسائل، ص۶؛ ابنترکه، تمهید القواعد، ص۱۲-۲۳.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۸، ص۴۵۱؛ جواهر الاصول، ج۱؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، ص۱۵۷.
- ↑ بابایی، عناصر و مؤلفههای عرفان نظری، ص۶۶؛ یزدانپناه، مبانی و اصول عرفان نظری، ص۷۴-۷۷.
- ↑ صاحبی، اوج معرفت، ص۱۹-۲۰؛ یزدانپناه، فروغ معرفت، ج۱، ص۲۲۹).
- ↑ رودگر، عرفان شیعی و شاخصههای آن، ص۲۳۹، فنایی اشکوری، شاخصههای عرفان ناب، ص۱۰.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۸۹-۳۹۰؛ شرح دعای سحر، ص۹۸، ۱۱۸ و ۱۰۴؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۶۲-۶۸.
- ↑ قونوی، النفحات الالهیه، ص۸۹.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۳۵۴؛ شرح دعای سحر، ص۱۱۸ و ۱۵۱؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، ص۶۸؛ صاحیی، اوج معرفت، ص۳۴۹-۳۵۰.
منابع
- ابنترکه اصفهانی، صائنالدین، تمهید القواعد، تهران، وزات فرهنگ و آموزش عالی، ۱۳۶۰ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، جواهر الأصول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۶ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۳ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- بابائی، مهدی، عناصر و مؤلفههای عرفان نظری، مجله معارف و عقلی، ۱۳۶۸ش.
- رودگر، محمدجواد، عرفان شیعی و شاخصههای آن، مجله فلسفه و دین، ۱۳۹۴ش.
- صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش.
- فضلی، علی، هستیشناسی عرفانی، قم، نشر ادیان، ۱۳۹۰ش.
- فناری، محمدبنحمزه، مصباح الانس، تهران ، انتشارات مولی، ۱۳۷۴ش.
- فنایی اشکوری، محمد، شاخصههای عرفان ناب، مجله شیعهشناسی، ۱۳۸۹ش.
- قونوی، صدرالدین، نفحات الالهیه، تهران، انتشارات ملی، ۱۳۷۵ش.
- قیصری، داوود، رسائل، تهران، مؤسسه حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۸۱ش.
- یزدانپناه، یدالله، فروغ معرفت، تهران، مؤسسه آموزشی و پرورشی امامخمینی، ۱۳۹۵ش.
- یزدانپناه، یدالله، مبانی و اصول عرفان نظری، قم، مؤسسه آموزشی و پرورشی امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
نویسنده: باقر صاحبی