معاویة بن ابیسفیان
| اطلاعات شخصی | |
|---|---|
| نام | معاویة بن ابیسفیان |
| تولد | ۵ پیش از بعثت (حدود ۶۰۲م) |
| مرگ | ۶۰ق |
| پدر | ابوسفیان بن حرب |
| مادر | هند بنت عتبه |
| فرزندان | یزید بن معاویه، عبدالله، عبدالرحمن |
| همسر/همسران | فاختة بنت قرظه، میسون بنت بحدل |
| دین | اسلام |
| محل دفن | دمشق |
| حکومت | |
| سمت | خلیفه |
| سلسله | بنیامیه |
| گستره حکمرانی | قلمرو اسلامی (شام، حجاز، عراق، ایران، شمال آفریقا) |
| آغاز حکومت | ۴۱ق |
| پایان حکومت | ۶۰ق |
| همزمان با | امام حسن مجتبی(ع) |
| اقدامات مهم | تبدیل خلافت به سلطنت؛ تعیین یزید به ولایتعهدی |
| آثار برجا مانده | تثبیت نظام سلطنتی در جهان اسلام |
| پیش از | امام حسن مجتبی(ع) |
| پس از | یزید بن معاویه |
معاویة بن ابیسفیان بنیانگذار خلافت بنیامیه است که در سال ۴۱ق به خلافت رسید. وی در دوران عمر بن خطاب و عثمان بن عفان امارت شام را برعهده داشت. در زمان خلافت امام علی(ع) به جنگ با وی برخاست و پس از صلح با امام حسن(ع)، به خلافت رسید. مهمترین تحولی که وی در دوره حکومت خود ایجاد کرد تبدیل مفهوم خلافت به سلطنت بود. معاویه فرزندش یزید را جانشین خود ساخت. از ویژگیهای حکمرانی وی، استفادهٔ ابزاری از دین، ایجاد رعب و وحشت، خشونت و ترساندن مردم، برخورد و کنترل مخالفان و القای این تفکر که نماینده خداوند است، برشمردهاند.
از نظر امامخمینی یکی از بدترین کاری که معاویه انجام داد، نه فقط غصب خلافت، بلکه این بود که خلافت را به سلطنت تبدیل کرد و یک رژیم طاغوتی ایجاد کرد و اسلام را منقلب نشان داد. امام معتقد بود معاویه فردی بود که به ظواهر دین پایبند بود و نماز جماعت میخواند؛ اما حاکمی بود که به مردم ظلم میکرد و به اسلام پایبند عملی نداشت. از این جهت حضرت علی(ع) در برابر او قیام کرد و حاضر نشد حتی برای مصالحی به خلافت معاویه تن دهد.
معرفی
معاویة بن ابیسفیان در سال پنجم پیش از بعثت در مکه متولد شد.[۱] معاویه و پدرش ابوسفیان هر دو از کسانی بودند که در جبهه مقابل اسلام حرکت میکردند و در جنگها در مقابل پیامبر(ص) حضور داشتند[۲] وی به همراه خانوادهاش در فتح مکه اسلام آورد.[۳] معاویه در سال ۱۹هـ از سوی عمر بن خطاب، عهدهدار امارت شام شد و تا آخر خلافت عثمان امیر شام بود.[۴] در زمان امام علی(ع) او به جنگ امام علی برخاست و جنگ صفین روی داد.[۵] پس از امام علی(ع)، معاویه با امام حسن(ع) صلح کرد و تا آخر عمر خود خلیفه ماند.[۶] وی در سال ۶۰ق درگذشت.[۷]
در منابع تاریخی وارد شده که او کاتب وحی و مصاحب پیامبر(ص) بوده است.[۸] به نظر میرسد چنین حرفی خلاف واقع است، چراکه پیامبر(ص) پس از فتح مکه به مدینه بازگشته و تا آخر عمر در مدینه مانده است، در حالی که معاویه تا زمان رحلت پیامبر(ص) در مکه ساکن بوده است.[۹] معاویه را فردی جاهطلب، شیفته حشمت و جلال و شهره به حیله و تدبیر معرفی کردهاند.[۱۰]
ویژگیهای حکومت معاویه
مهمترین تحولی که در پی خلافت معاویه پدید آمد، تبدیل مفهوم خلافت به سلطنت بود. یکی از مهمترین اقدامات معاویه وی در این راستا تعیین فرزند بزرگش، یزید به جانشینی خود بود. بنا بر پارهای از روایات، وی از حدود سال ۵۰ق کوششهایی در این راه به عمل آورد و نخست از مردم شام و دیگر متحدان خویش برای یزید بیعت گرفت و بیشتر رجال بهجز امام حسین(ع) و فقط دو سه تن از فرزندان صحابهٔ بزرگ با او بیعت کردند.[۱۱]
امام علی(ع) در مکاتبات خود، معاویه را با چند ویژگی توصیف میکند که موارد برجستهٔ آن، عبارت است از: فرصتطلبی؛ کبر و خودپرستی؛ انحرافطلبی و استفاده ابزاری از مقدسات. حضرت علی ریشه تمام مشکلات معاویه را، عدم اعتقاد صحیح و ایمان واقعی او به خداوند و پیامبر اسلام میداند.[۱۲]
در دوران حکومت معاویه فتوحات زیادی رخ داد و دامنهٔ آن به شمال آفریقا و قسطنطنیه و قبرس و سیسیل و اقصای خراسان بزرگ و حتی مرز هند رسید.[۱۳] معاویه در حکومت خود با استفادهٔ ابزاری از دین، جعل حدیث، ایجاد رعب و وحشت، مسمومیتسازی و ترور، دروغپردازی، خشونت و ترساندن مردم، برخورد و کنترل مخالفان و القای این تفکر که نماینده خداوند است، و بازتولید اندیشههای جاهلی سعی در تثبیت خلافت خود داشت.[۱۴] روشهای حکومتداری وی باعث شد رابطه منفی و ناسازگار میان اخلاق و سیاست در حوزه حکمرانی اسلامی صورت گیرد.[۱۵]
نگاه امامخمینی به شخصیت و حکومت معاویه
امامخمینی درباره شخصیت معاویه میفرماید که او مردی بود که به ظواهر دین پایبند بود و نماز جماعت میخواند و امام جمعه بود؛ اما اعتقاد راستینی به دین نداشت و ظالم بود و مردم را استثمار کرده بود و به چپاول مال مردم مشغول بود. از این جهت در نظر حضرت امام، امام علی(ع) مجبور بود به جنگ با معاویه برخیزد؛[۱۶] چرا که معاویه خلافت را بدل به سلطنت کرد و حضرت علی از روی موازین شرعی نمیتوانست معاویه را در مقام خلافت مسلمین ببینید.[۱۷] از نظر امام، حضرت علی معتقد بود معاویه بر خلاف شریعت رفتار میکند و ظلم در بلاد راه میاندازد و نمیتواند حتی برای مصالحی بگذارد یک روز در سلطنت خودش باقی بماند. امام این رفتار حضرت علی در برابر معاویه را الگو و حجتی برای مسلمانان در برابر حکام ستمگر میداند که چگونه در برابر حکومت جور بایستند.[۱۸] بنظر امامخمینی جنگ امام علی برابر معاویه سبب شد ماهیت معاویه و دستگاهش برای مردم روشن شود و مسلمانان دیگر او را قبول نداشته باشند.[۱۹] همچنان که صلح امام حسن(ع) نیز حکومت معاویه را در بین مردم رسوا و مفتضح کرد.[۲۰]
از نظر امامخمینی یکی از بدترین کاری که معاویه انجام داد، نه فقط غصب خلافت، بلکه این بود که اسلام را به صورت سلطنت درآورد و معنویت را به شکل طاغوت و به اسم اینکه «ما خلیفه رسولاللَّه هستیم» اسلام را به یک رژیم طاغوتی منقلب کرد.[۲۱] امام در این زمینه معتقد بود معاویه میخواست اسلام را به صورت یک امپراتوری درآورد و برگرداند به زمان جاهلیت.[۲۲] در نظر امام، معاویه یک سلطان بود و مانند سلاطین زندگی میکرد و به مردم ظلم میکرد و اسلام با بودن حکومت وی در خطر بود.[۲۳] امام معتقد بود معاویه به اسم خلیفه رسول اللَّه ضربات جبرانناپذیری به اسلام زد و اساس مکتب وحی را تبدیل به رژیم شیطانی نمود.[۲۴]
پانویس
- ↑ مبیّض، موسوعة حیاة الصحابه من کتب التراث، ج۶، ص۳۴۷۸.
- ↑ ابن اعثم الکوفی، کتاب الفتوح، ج۲، ص۵۶۳؛ مبلغ، و دلشاد تهرانی، «تحلیل شخصیت معاویه بر اساس گزارشهای تاریخی حکومت او»، ص۷۳.
- ↑ ابنعبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۴۱۶.
- ↑ فاتحینژاد، و بهرامیان، «بنی امیه»، ج۱۲، ذیل مدخل.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۸۶.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایه، ج۸، ص۱۶.
- ↑ ابن عساكر، تاريخ مدينة دمشق، ج۲، ص۴۱۹؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۲۸۵.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، ج۳، ص۱۴۱۶؛ ابن حجر العسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، ج۶، ص۱۲۰–۱۲۱.
- ↑ مبلغ، و دلشاد تهرانی، «تحلیل شخصیت معاویه بر اساس گزارشهای تاریخی حکومت او»، ص۷۴.
- ↑ زرینکوب، بامداد اسلام، ص۱۱۴؛ شهیدی، تاریخ تحلیلی اسلام، ص۱۷۹.
- ↑ فاتحینژاد، و بهرامیان، «بنی امیه»، ج۱۲، ذیل مدخل.
- ↑ بشیر، و جانیپور، «شخصیتشناسی معاویه در کلام امیرالمؤمنین علی(ع)»، ص۱۷۶.
- ↑ فاتحینژاد، و بهرامیان، «بنی امیه»، ج۱۲، ذیل مدخل.
- ↑ محسنی، و احمدیبیغش، فصلنامه آیین علوی، «تفاوت حکمرانی علی بن ابیطالب(ع) و معاویه ابن ابیسفیان»، ص۱۱۳؛ اسمعیلی، «مقایسه عملکرد امام علی(ع) و معاویه در برقراری امنیت در خلافت اسلامی»، ص۷۸.
- ↑ کریمی، و دهقان، «بررسی رابطه اخلاق و سیاست در حکومت معاویه با نگاهی به نظریه مالک بن نبی»، ص۸۰.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۴، ص۱۵۱.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱، ص۱۱۳.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۵، ص۲۹.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۰، ص۱۰۷.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۲، ص۳۷۱.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۸، ص۹.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۱، ص۴۹۶.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۴، ص۲۰.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۸، ص۳۰۵.
منابع
- ابن اعثم الکوفی، أحمد، کتاب الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت: دار الأضواء للطباعة والنشر والتوزیع، ۱۴۱۱ق.
- ابن حجر العسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- ابن عساكر، تاريخ مدينة دمشق، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۸ق.
- ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الإستیعاب في معرفة الأصحاب، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- ابن کثیر، البدایة و النهایه، بیروت، دار إحياء التراث العربي، بیتا.
- اسمعیلی، پوریا، «مقایسه عملکرد امام علی(ع) و معاویه در برقراری امنیت در خلافت اسلامی»، سیرهپژوهی اهلبیت(ع)، شماره ۱۹، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.
- امامخمینی، سید روحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- بشیر، حسن، جانیپور، محمد، «شخصیتشناسی معاویه در کلام امیرالمؤمنین علی(ع)»، دین و ارتباطات، شماره ۱ و ۲، ۱۳۸۸ش.
- زرینکوب، عبدالحسین، بامداد اسلام، تهران، امیرکبیر، ۱۳۹۲ش.
- شهیدی، سیدجعفر، تاریخ تحلیلی اسلام، تهران، علمی و فرهنگی، و مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۹۲ش.
- فاتحینژاد، عنایتالله، بهرامیان، علی، «بنیامیه»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- کریمی، زینب، دهقان، معصومه، «بررسی رابطه اخلاق و سیاست در حکومت معاویه با نگاهی به نظریه مالک بن نبی»، اخلاق زیستی، شماره ۳۹، تابستان ۱۴۰۳ش.
- مبلغ، نرگسسادات؛ دلشاد تهرانی، مصطفی، «تحلیل شخصیت معاویه بر اساس گزارشهای تاریخی حکومت او»، پژوهشنامه علوی، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
- مبیّض، محمد سعید، موسوعة حیاة الصّحابة من کتب التراث، ادلب (سوریه)، مکتبة الغزالی، بیتا.
- محسنی، طاهره، احمدیبیغش، خدیجه، فصلنامه آیین علوی، «تفاوت حکمرانی علی بن ابی طالب (ع) و معاویه ابن ابی سفیان»، شماره ۷، ۱۴۰۱ش.
- یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۸ش.