نقش زمان و مکان در اجتهاد
نقش زمان و مکان در اجتهاد، نظریهای در اندیشه امامخمینی است که بر ضرورت توجه فقیه به شرایط اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و تاریخی در فرایند استنباط احکام شرعی تأکید دارد. بر اساس این دیدگاه، دگرگونی شرایط میتواند در شناخت موضوعات، فهم ادله و تطبیق احکام اثر بگذارد و گاه به تغییر موضوع و در نتیجه تغییر حکم بینجامد. امامخمینی این دیدگاه را در چارچوب فقه جواهری مطرح کرد و آن را بهویژه در مسائل اجتماعی و حکومتی مؤثر دانست. این نظریه پس از وی به موضوع بحث و پژوهشهای فقهی متعددی تبدیل شد.
مفهومشناسی و پیشینه
نقش زمان و مکان در اجتهاد به تأثیر شرایط و تحولات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی بر فرایند اجتهاد و استنباط احکام گفته میشود.[۱] توجه به زمان، مکان، عرف و تغییر ویژگیهای موضوعات در استنباط احکام، در فقه اسلامی سابقه دارد.[۲] برخی پژوهشگران، پیشینه این بحث در فقه شیعه را در آثار شهید اول،[۳] محمدحسین کاشفالغطاء و سیدمحمدباقر صدر[۴] پیگیری کردهاند. با این حال، امامخمینی این مسئله را بهصورت گسترده در مباحث فقهی بهویژه در مسائل اجتماعی و حکومتی مطرح کرد.[۵] وی در پیام سال ۱۳۶۷ش خطاب به روحانیون تغییر روابط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را از عواملی دانست که میتواند موضوعات فقهی را دگرگون کند و در نتیجه به استنباط حکمی متفاوت بینجامد.[۶]
در این بحث، «زمان و مکان» ناظر به شرایط و ویژگیهای تاریخی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادیِ مؤثر بر موضوعات و مسائل فقهی است.[۷] ازاینرو، مجتهد افزون بر شناخت منابع و روشهای استنباط، باید شرایط و تحولات جامعه و ویژگیهای موضوعات را نیز بشناسد.[۸]
دیدگاه امامخمینی
امامخمینی نقش زمان و مکان را در چارچوب فقه جواهری مطرح میکرد و آن را به معنای کنار گذاشتن منابع و روشهای معمول اجتهاد نمیدانست. از نظر او، مجتهد هنگام استنباط باید افزون بر منابع شرعی، موضوع مسئله و شرایطی را که در تحقق و تغییر آن دخالت دارد، بشناسد.[۹] بنابراین، تغییر شرایط لزوماً به معنای تغییر حکم شرعی ثابت نیست؛ بلکه ممکن است با دگرگونی شرایط، موضوع پیشین تغییر کند یا موضوع جدیدی پدید آید و حکم آن نیز متفاوت باشد.
امامخمینی روابط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را از عواملی میدانست که میتوانند در تشخیص موضوعات فقهی اثرگذار باشند.[۱۰]
چگونگی تأثیر زمان و مکان در اجتهاد
نقش زمان و مکان در اجتهاد را میتوان در چند حوزه بررسی کرد:
- فهم ادله: آگاهی فقیه از شرایط اجتماعی و ویژگیهای موضوع میتواند به فهم دقیقتر ادله شرعی حکم کمک کند.[۱۱]
- تشخیص موضوع: تغییر شرایط میتواند ویژگی یا عنوان موضوع را دگرگون کند و در نتیجه، حکم آن را تغییر دهد.[۱۲] امامخمینی در بحث شطرنج، تغییر عرف و کارکرد آن را از عواملی میداند که در بررسی حکم آن باید مورد توجه قرار گیرد.[۱۳]
- شناخت موضوعات جدید: تحولات علمی، اقتصادی و اجتماعی میتواند موضوعات جدیدی پدید آورد که شناخت دقیق آنها برای استنباط حکم ضروری است.[۱۴] برای نمونه، گسترش کاربردهای پزشکی خون، وضعیت خریدوفروش آن را نسبت به گذشته دگرگون کرده است.[۱۵]بر این اساس، زمان و مکان بهخودیخود منبع مستقلی برای جعل حکم شرعی نیستند، بلکه در فهم ادله، تشخیص موضوع و تطبیق احکام بر مسائل خارجی نقش دارند.[۱۶]
نقش زمان و مکان در حکومت و اداره جامعه
امامخمینی نقش زمان و مکان را در مسائل مربوط به حکومت اسلامی برجسته میدانست. از نظر او، فقه باید توانایی پاسخگویی به مسائل حکومت، نیازهای اجتماعی و مسائل مستحدثه را داشته باشد و فقیه برای استنباط و اجرای احکام در این حوزه، به شناخت روابط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی نیازمند است.[۱۷]
تأثیر و بازتاب دیدگاه امامخمینی
طرح گسترده نقش زمان و مکان در اجتهاد از سوی امامخمینی، زمینه بحثهای فقهی و پژوهشی درباره حدود و شیوه تأثیر شرایط اجتماعی بر اجتهاد را افزایش داد.[۱۸] در سال ۱۳۷۴ش نیز کنگرهای درباره مبانی فقهی امامخمینی برگزار شد و مجموعه مقالات آن در پانزده جلد با عنوان مجموعه مقالات کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امامخمینی منتشر شد[۱۹] همچنین آثار مستقلی درباره این موضوع، از جمله رسالة فی تأثیر الزمان و المکان علی استنباط الأحکام اثر جعفر سبحانی، منتشر شده است.
پانویس
- ↑ اعرافی، اجتهاد و تقلید، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۳۴۰.
- ↑ جمعی از دانشوران، «نقش زمان و مکان در فرآیند اجتهاد»، ص۱۰-۱۱.
- ↑ ارسطا، «تأملی دیگر در تأثیر زمان و مکان در اجتهاد»، ص۲۷۶.
- ↑ هاشمی شاهرودی، «مصاحبه با فصلنامه حضور».
- ↑ جمعی از دانشوران، «نقش زمان و مکان در فرآیند اجتهاد»، ص۱۳.
- ↑ امامخمنیی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۸۹.
- ↑ هاشمی شاهرودی و دیگران، «مصاحبه با فصلنامه اهلبیت»، ص۲۵.
- ↑ انصاری، «نقش زمان و مکان در اجتهاد»، ص۲۷۶.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۵، ص۲۹۳ و ج ۲۱، ص۲۱۷ و ۲۸۹.
- ↑ امامخمنیی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۸۹.
- ↑ بجنوردی، نقش زمان و مکان، ج۱۴، ص۹۳–۹۵.
- ↑ مکارم شیرازی، نقش زمان و مکان، ج۱۴، ص۳۶۴؛ حائری، قلمرو تأثیر زمان و مکان در اجتهاد، ج۱۴، ص۱۰۲–۱۰۳؛ آصفی، نقش زمان و مکان در تحول فقه، ج۱۴، ص۳۸–۳۹.
- ↑ بجنوردی، نقش زمان و مکان، ج۱۴، ص۸۹؛ جناتی، قلمرو نقش زمان و مکان، ج۱۴، ص۱۴۶.
- ↑ جناتی، قلمرو نقش زمان و مکان، ج۱۴، ص۱۴۶؛ فاضل، زمان و مکان و علم فقه، ج۳، ص۷۳.
- ↑ فاضل، زمان و مکان و علم فقه، ج۳، ص۷۳.
- ↑ حائری، قلمرو تأثیر زمان و مکان در اجتهاد، ج۱۴، ص۱۰۳–۱۰۴.
- ↑ موسوی کاشمری، نقش زمان و مکان در اجتهاد و ادله اعتبار آن، ج۳، ص۳۹۴.
- ↑ موسوی کاشمری، نقش زمان و مکان در اجتهاد و ادله اعتبار آن، ج۳، ص۳۹۴.
- ↑ «گزارشی از کنگره بررسی مبانی فقهی امامخمینی»، ص۱۷۴.
منابع
- آصفی، محمدمهدی، نقش زمان و مکان در تحول فقه، چاپشده در مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امامخمینی، نقش زمان و مکان در اجتهاد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- ارسطا، «تأملی دیگر در تأثیر زمان و مکان در اجتهاد»، در نقد و نظر، زمستان، شماره۵، ۱۳۷۴ش.
- اعرافی، علیرضا، اجتهاد و تقلید جلد ۱، مقدمات اجتهاد، تقریر: محمد آزادی، قم، مؤسسه اشراق و عرفان، ۱۳۹۸ش
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
- انصاری، علیرضا، «نقش زمان و مکان در اجتهاد»، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امامخمینی(س) «نقش زمان و مکان در اجتهاد»، ج۱. ۱۳۷۴ش.
- بجنوردی، سیدمحمد، نقش زمان و مکان در تغییر روش استنباط احکام و تغییر احکام، چاپشده در مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امامخمینی، نقش زمان و مکان در اجتهاد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- جمعی از دانشوران، «نقش زمان و مکان در فرآیند اجتهاد در نظرخواهی از دانشوران»، فصلنامه نقد و نظر، شماره ۵، زمستان ۱۳۷۴ش.
- جناتی، محمدابراهیم، قلمرو نقش زمان و مکان در استنباط ملاکات احکام، چاپشده در مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امامخمینی، نقش زمان و مکان در اجتهاد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- حائری، سیدکاظم، قلمرو تأثیر زمان و مکان در اجتهاد، چاپشده در مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امامخمینی، نقش زمان و مکان در اجتهاد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- فاضل لنکرانی، محمدجواد، زمان و مکان و علم فقه، چاپشده در مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امامخمینی، نقش زمان و مکان در اجتهاد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- «فقه و زمان»، گفتوگو با سید محمود هاشمی شاهرودی، محمد یزدی و محمدمهدی آصفی، فصلنامه فقه اهلبیت، شماره ۳، پاییز ۱۳۷۴ش.
- هاشمی شاهرودی، سید محمود، «مصاحبه با فصلنامه حضور»، فصلنامه حضور، شماره ۱۴، زمستان ۱۳۷۴ش.
- «گزارشی از کنگره بررسی مبانی فقهی امامخمینی»، فصلنامه فقه اهلبیت(ع)، شماره ۴، زمستان ۱۳۷۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، نقش زمان و مکان و حکم عقل در اجتهاد، چاپشده در مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امامخمینی، نقش زمان و مکان در اجتهاد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- موسوی کاشمری، نقش زمان و مکان در اجتهاد و ادله اعتبار آن، سیدمهدی، نقش زمان و مکان در اجتهاد و ادله اعتبار آن، چاپشده در مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امامخمینی، نقش زمان و مکان در اجتهاد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.