پیشنویس:محمدحسن اعرابی
| شناسنامه | |
|---|---|
| نام کامل | محمدحسن اعرابی |
| نسب | فرزند شیخ محمدجواد مجتهد قمی |
| زادروز | ۱۳۰۳ش (۱۳۴۳ق) |
| شهر تولد | قم |
| کشور تولد | ایران |
| تاریخ درگذشت | ۳۱ خرداد ۱۳۸۹ش |
| شهر درگذشت | قم |
| کشور درگذشت | ایران |
| آرامگاه | امامزاده علیبنجعفر، قم |
| نام همسر | فریده مصطفوی |
| فرزندان | دو دختر |
| خویشاوند سرشناس | امامخمینی (پدر همسر) |
| دین | اسلام |
| مذهب | شیعه امامیه |
| پیشه | بازرگان |
محمدحسن اعرابی (۱۳۰۳ـ۱۳۸۹ش)، فرزند محمدجواد مجتهد قمی، دومین داماد امامخمینی است. وی کاسب و شخصیتی کمحاشیه، اما پرنقش و مورد اعتماد در زندگی خانوادگی، مالی و ارتباطی امامخمینی بوده است. اعرابی در خانواده امامخمینی نه یک فعال سیاسی رسمی، بلکه: امین در وجوه شرعی؛ وکیل در امور مالی مهم؛ رابط در شرایط امنیتی دشوار؛ و عضوی مسئول دیده میشود. محمدحسن اعرابی را میتوان نمونهای از «یاران خاموش انقلاب» دانست؛ کسانی که بدون حضور در تریبونها، در پایداری یک جریان تاریخی نقشی اساسی ایفا کرد.
زندگینامه
محمدحسن اعرابی سال ۱۳۰۳ش (۱۳۴۳ق) در خانوادهای با پیشینۀ علم و فقاهت در قم زاده شد.[۱] پدرش، شیخ محمدجواد مجتهد قمی و پدربزرگش ملا غلامرضا قمی معروف به حاج آخوند (۱۲۵۵ق ـ ۱۳۳۲ق) بود.[۲] شیخ محمدجواد ۱۹ تیر ۱۳۳۳ش در ۸۳ سالگی درگذشت و پس از تشییع و نماز آیتالله بروجردی بر پیکرش، در مسجد بالاسر حرم حضرت معصومه(س) به خاک سپرده شد.[۳]
محمدحسن خواندن و نوشتن را از دبستان آغاز کرد و دیپلم را از دبیرستان رشدیۀ قم گرفت.[۴] بهجای پیگیری دانش حوزوی و یا دانشگاهی، به کار آزاد روی آورد و پیشۀ بازرگانی در پیش گرفت. با این همه، دوری از وابستگیهای مادی را سرلوحه خویش قرار داد. او گریزان از ثروت و قدرت، و درویشمسلک بود..[۵]
او دربارۀ چگونگی ازدواج خود میگفت: از هنگامی که حاجآقا روحالله را دیده و شناختم، منش و رفتار او را پسندیدم و تصمیم گرفتم بهگونهای با وی پیوند بخورم. سرانجام سال ۱۳۳۲ در ۲۹ سالگی با دختر دوم امامخمینی، فریده مصطفوی ازدواج کردم.[۶] حاصل این پیوند زناشویی، دو دختر بوده است. دختر اول به نام فرشته (۱۳۳۵ش) و دختر دوم که در سال ۱۳۴۲ش سقط گردید.[۷]
اعرابی در عرصه مبارزه
محمدحسن اعرابی که از دوران محمد مصدق و جنبش ملیشدن نفت آگاهِ به رویدادهای سیاسی و اجتماعی بود؛ با آغاز کنشگریهای سیاسی پدرخانمش، امامخمینی، آگاهانه و پویا، ولی آرام و پنهانی ایشان را همراهی کرد و در دهۀ چهل و پنجاه همهجانبه در عرصۀ مبارزه و پشتیبانی از مبارزان بود.[۸] پس از تبعید امامخمینی به ترکـیه و عراق که ساواک دادن شهریه ایشان را ممنوع کرده بود، از مؤثرترین افراد در پرداخت بههنگام شهریـه شد.[۹] نام وی در بیشتر نامههای خانوادگی خاندان امامخمینی در دهۀ چهل و پنجاه که بین نجف و قم بدهوبستان میشد، دیده میشود. بازگویی دوستانه و محترمانۀ نام و سلامهای پیاپی امام به او، نشاندهندۀ پیوند عاطفی همراه با اعتماد است.[۱۰]
اعتماد خاص امام
بسامد نام اعرابی در مکاتبات خانوادگی، او را نه تنها داماد، بلکه عضوی فعال در شبکۀ ارتباطی بیت امام معرفی میکند؛ شبکهای که در شرایط تبعید، فشار امنیتی و محدودیتهای ارتباطی، نقشی حیاتی داشت. یکی از ارزشمندترین نقش محمدحسن اعرابی، اعتماد مالی و وکالتی امامخمینی به اوست. این اعتماد بهروشنی در اسناد مربوط به وجوه شرعی و املاک امامخمینی دیده میشود.[۱۱] ایشان او را فردی شایسته برای تشخیص و واسطهگری در مصرف وجوه شرعی میدانسته است. تاآنجاکه در نامهای به سیداحمد خمینی تصریح میکند که وکالت فروش منزل را برای آقای اعرابی فرستاده است و اختیار نحوۀ دریافت وجه را به او واگذار میکند.[۱۲] در نامههای بعدی نیز بارها سفرش میکند که تصمیم نهایی در فروش با اعرابی است و اوست که باید وجه را به نجف ارسال کند.[۱۳]
دوران تبعید امامخمینی در نجف، دورانی سرشار از محدودیتهای ارتباطی و مراقبتهای امنیتی بود. در این فضا، محمدحسن اعرابی نقشی مهم در حفظ ارتباطات محرمانه و انتقال پیامها ایفا میکرد. در نامهای مفصل، امامخمینی خطاب به اعرابی، راههای امن مکاتبه، نام اشخاص واسطه، و آدرسهای جایگزین در کشورهای مختلف (کویت، لبنان، قطر) را شرح میدهد و بر محرمانهبودن ارتباطات سفارش میکند.[۱۴] این سند نشان میدهد که اعرابی در مرکز شبکۀ ارتباطی امام قرار داشته؛ او را محرم اسرار و امین در مسائل حساس میدانسته است. البته اعتماد امامخمینی به اعرابی، مانع از بیان تذکرهای جدی نمیشود. در نامهای مهم به محمدحسن اعرابی هشدار میدهد که نسبت به اطرافیان و کسانی که به او منسوباند، مراقبت کند و اجازه ندهد سوءظن نسبت به نفوذ یا ارتباطات نادرست شکل بگیرد..[۱۵]
این نامه از چند جهت قابل تحلیل است: بخش چشمگیری از نامبردنهای محمدحسن اعرابی در صحیفه امام، در نامههای خانوادگی است. امامخمینی در دهها نامه به دخترشان، سلام خود را به «آقای اعرابی» و «فرشته» (دختر اعرابی) میرساند.[۱۶] این بازگوییها، تنها یک ادب خانوادگی نیست، بلکه بازتاب حضور فعال اعرابی در زندگی خانوادگی امام و جایگاه آرام و بیحاشیۀ او در بیت امام است. در نامهای دیگر، امامخمینی از دریافت وجهی که اعرابی فرستاده خبر میدهد.[۱۷] که باز هم نشاندهندۀ مسئولیتپذیری و پیگیری دقیق امور از سوی اوست. اعرابی پس از پیروزی انقلاب از پذیرش هرگونه پست دولتی خودداری کرده و زندگی زاهدانه خویش را در شهر قم و خانۀ پیشین خود ادامه داد.[۱۸] داماد دوم امامخمینی سرانجام در ۳۱ خردادماه سال ۱۳۸۹ بر اثر ایست قلبی درگذشت و پیکر ایشان پس از تشییع در حرم حضرت معصومه(س) و اقامه نماز توسط آیتالله جوادی آملی، بنا بر وصیت خودشان در امامزاده علی بن جعفر قم به خاک سپرده شد.[۱۹]
پانویس
- ↑ ثقفی، بانوی انقلاب؛ خدیجهای دیگر، ص۶۴۵.
- ↑ ثقفی، بانوی انقلاب؛ خدیجهای دیگر، ص۶۴۶؛ انصاری، علمای قم، ص۲۰.
- ↑ «آشنایی با جایگاه علمی خانواده حاج محمدحسن اعرابی»، پایگاه خبری تحلیلی انتخاب.
- ↑ حائری مجد، «یادی از مرحوم محمدحسن اعرابی»، ص۱۱۷.
- ↑ «گذری کوتاه برزندگی محمد حسن اعرابی»، پایگاه خبری تحلیلی جماران.
- ↑ حائری مجد، «یادی از مرحوم محمدحسن اعرابی»، ص۱۱۷.
- ↑ مصطفوی(خمینی)، گذر ایام، ص۲۰ـ۲۲.
- ↑ بهبودی، الف لام خمینی، ص۵۳۹؛ ثقفی، بانوی انقلاب؛ خدیجهای دیگر، ص۶۴۶ـ۶۴۷.
- ↑ ثقفی، بانوی انقلاب؛ خدیجهای دیگر، ص۶۴۶ـ۶۴۷.
- ↑ صحیفه امام، ج۲، ص۴۱۴؛ ص۴۱۹؛ ص۴۲۷ و...؛ ثقفی، بانوی انقلاب؛ خدیجهای دیگر، ص۲۶۸ و ۳۱۴.
- ↑ صحیفه امام، ج۲، ص۶۷.
- ↑ صحیفه امام، ج۲، ص۳۷۶.
- ↑ صجیفه امام، ص۳۹۵؛ ص۴۰۱.
- ↑ صحیفه امام، ج۳، ص۶۳.
- ↑ صحیفه امام، ج۳، ص۱۴۹.
- ↑ صحیفه امام، ج۲، ص۴۱۴؛ ص۴۲۷؛ ص۴۶۱؛ ج۳، ص۳۰.
- ↑ صحیفه امام، ج۲، ص۴۱۹.
- ↑ «داماد امام خمینی درگذشت»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «گذری کوتاه برزندگی محمد حسن اعرابی»، پایگاه خبری جماران.
منابع
- امامخمینی، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- انصاری قمی، ناصرالدین، علمای قم، قم، کتابخانه عمومی آیتالله مرعشی نجفی، ۱۳۸۳ش.
- بهبودی، هدایتالله، الف لام خمینی؛ زندگینامۀ امام روحالله موسوی خمینی، تهران، موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، اول، زمستان ۱۳۹۶ش.
- ثقفی، علی، بانوی انقلاب؛ خدیجهای دیگر، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، اول، ۱۳۹۳ش.
- حائری مجد، علی، «یادی از مرحوم محمدحسن اعرابی»، فصلنامه حضور، شماره ۹۴، پاییز ۱۳۹۴ش.
- مصطفوی(خمینی)، فریده، گذر ایام؛ خاطرات فریده مصطفوی، دختر امام، تهران، چاپ و نشر عروج، اول، ۱۳۹۷ش.
- «آشنایی با جایگاه علمی خانواده حاج محمدحسن اعرابی»، پایگاه خبری تحلیلی انتخاب.
- «گذری کوتاه بر زندگی محمدحسن اعرابی»، پایگاه خبری جماران.
- «داماد امام خمینی درگذشت»، خبرگزاری ایسنا.
محمد رجائی نژاد