آیه تطهیر
آیه تطهیر، آیه ۳۳ سوره احزاب درباره پاک بودن اهلبیت پیامبر(ص) از هر نوع پلیدی و آلودگی می باشد. این آیه راهگشاترین آیه درباره منزلت، عصمت و امامات اهلبیت نیز میباشد. امامخمینی در آثار خویش به آیه تطهیر توجه داشته و درباره مصداق، جایگاه، مراتب طهارت و عصمت اهلبیت(ع) از این آیه بهره برده است.
اهمیت و جایگاه آیه تطهیر
آیه تطهیر، آیه ۳۳ سوره احزاب است که درباره پاک بودن اهلبیت پیامبر(ص) از هر نوع پلیدی اطلاق میشود.[۱] جایگاه ویژه اهلبیت(ص) از سدههای نخستین اسلام تاکنون، مورد توجه عالمان و مفسران اسلامی بوده است. یکی از آیاتی که مفسران شیعی و سنی در محتوای آن بحث و گفتگو داشته و آرای متعددی در این زمینه بیان کردهاند، آیه «انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یُطهرکم تطهیرا»[۲] میباشد. این آیه راهگشاترین آیه درباره منزلت عصمت و امامت اهلبیت(ع) است. در این زمینه کتابهای متعددی نوشته شده از جمله: السحاب المُطیر فی تفسیر آیة التطهیر، تألیف قاضی نور الله شوشتری، تطهیر التطهیر، اثر فاضل هندی، الرجس عن حظیرة القدس، اثر شیخ عبدالکریم محمد طاهر قمی و جلاء الضمیر فی حل مشکلات آیه التطهیر تالیف شیخ محمد بحرانی. آیه تطهیر و چگونگی دلالت آن بر عصمت اهلبیت(ع) در بستر تاریخ روند تکاملی داشته و تقریرهای دقیق و جدیدی از سوی مفسران شیعی ارائه شده است.[۳]
امامخمینی، نیز در آثار خویش به آیه تطهیر توجه داشته و درباره مصداق، جایگاه، مراتب طهارت و عصمت اهل بیت از این آیه بهره برده است.[۴]
مصداق آیه تطهیر
علمای اسلامی در بیان مصداق آیه تطهیر اختلاف نظر دارند. برخی اهلسنت مقصود از «لیذهب عنکم الرجس اهل البیت»، را زنان پیامبر میدانند.[۵] محدثان و مفسران شیعه مراد از اهلبیت در آیه تطهیر را پیامبر(ص)، علی(ع)، فاطمه(ع)، حسن(ع) و حسین(ع) میدانند و بر اساس روایات شیعی دیگر، ائمه اثناعشر را نیز از اهلبیت پیامبر به شمار میآیند.[۶] علمای شیعه به دلیلهای زیادی استناد کردهاند؛ از جمله اینکه شأن نزول آیه تطهیر درباره پیامبر(ص) فاطمه(ع) و علی(ع) و فرزندان آنان است. آیه تطهیر در خانه ام سلمه همسر پیامبر (ص) نازل شد و پیامبر(ص)، علی(ع) و فاطمه(ع) و حسن(ع) و حسین(ع) را نزد خود آورد و آنان را اهلبیت خود خواند و در پاسخ پرسش ام سلمه که آیا او از شمار اهلبیت است فرمود او همسری شایسته است، اما این چهار تن فقط اهل بیت آن حضرت میباشند.[۷]
امامخمینی نیز معتقد است «اهلالبیت» در آیه ۳۳ احزاب، به استناد روایات متواتر از طریق اهلسنت و شیعه درباره پیامبر (ص)، علی(ع)، فاطمه(ع)، حسن(ع) و حسین(ع) و دیگر ائمه دوازده گانه(ع) است. امامخمینی خاطرنشان کرده که «رجس» در آیه تطهیر، بنابر برخی روایات به شک و در برخی روایات، تطهیر از همه عیوب تفسیر شده است و نفی شک مستلزم نفی همه عیوب قلبی و خارجی است؛ ازاینرو، آیه تطهیر به ثبوت و اثبات همه انواع طهارت برای اهل بیت(ع) دلالت دارد.[۸]
عصمت اهلبیت
امامخمینی با استناد به آیه «انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا»،[۹] عصمت را از ویژگیهای مهم امامان میداند و آن را ادامه عصمت مطلقه پیامبر اکرم(ص) میشمارد و معتقد است امامان معصوم در ویژگی طهارت و پاکی از هرگونه رجس ظاهری و باطنی با پیامبر اکرم(ص) شریک هستند. امامخمینی، آیه تطهیر را دلیل مصونیت پیامبر(ص) و ائمه(ع) از گناه و خطا و نفی عیوب قلبی و جسمی برشمرده است. ایشان عصمت را نوری باطنی میداند که خداوند به سبب یقین کامل و اطمینان تام به امامان معصوم(ع) عطا کرده است؛ ازاینرو، از هرگونه ناپاکی ظاهری و باطنی به ویژه پلیدی شرک، عصیان، خطا و هوا و هوس به دور میباشند.[۱۰]
حجیت سنت اهل بیت
در نگاه علمای شیعه، سنت امامان معصوم در حکم سنت پیامبر است. به باور شیعه درباره حجیت سنت ائمه(ع) دلیلهای گوناگون قرآنی، حدیثی و عقلی اثبات شده است.[۱۱] امامخمینی برای حجیت سنت اهلبیت به آیه تطهیر «انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا» و حدیث ثقلین استناد میکند و معتقد است در حجت بودن سنت ائمه(ع) فرقی نمیکند که آنان خلیفه و حاکم باشند و مردم از آنان اطاعت کنند یا خلیفه نباشند؛ زیرا مردم در هر صورت موظف به دریافت احکام از آنان میباشند.[۱۲]
طهارت اصحاب صحو
امامخمینی در آثار خویش به اقسام و مراتب طهارت پرداخته و برای طهارت نُه مرتبه طولی قائل است که در آثار اهل معرفت به این کیفیت دیده نشده است. امامخمینی بالاترین مرتبه طهارت را، طهارت اصحاب صحو بعد از محو و تمکین میداند و در توضیح این مرتبه نهایی با استناد به آیه «انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت ویظهر کم تطهیراً»،[۱۳] معتقد است اصحاب صحو کسانی هستند که در مقام صقع ربوبی محو و فانی گردیده، بعد از آن به هوشیاری و صحو بازگشتهاند، طهارت آنها منزه بودن جان از چهره تلوین بعد از تمکین و ثبات و قرار است. جایگاه این طهارت در افرادی است که توانستهاند به مقام «احدیت جمع» برسند. این قسم از طهارت جزء در کملین و امامان معصوم(ع) یافت نمیشود؛ زیرا آنان جامع جمیع کمالات و طهارتها هستند. و اعضای ظاهری آنها مانند گوش و چشم از تصرف غیر حق پاک و طاهر است.[۱۴]
پانویس
- ↑ طوسی، التبیان، ج۸، ص۳۴۰؛ طباطبائی، المیزان، ج۱۶، ص۳۱۲.
- ↑ احزاب: ۳۳.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج۲۵، ص۱۶۸؛ آلوسی، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج۱۱، ص۱۹۷؛ زمحشری، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل، ج۱، ص۳۶۹؛ طبرسی، مجمع البیان ج۸، ص۵۶۰؛ طباطبائی، المیزان، ج۱۶؛ ص۳۱۲؛ طوسی، التبیان، ج۱، ص۳۴۰؛ روحی برندق، تحلیل و بررسی دلالت آیه تطهیر، ص۱۰۳-۱۰۵ و ۱۲۴.
- ↑ امامخمینی، سرّ الصلاة، ص۳۴-۳۵؛ تنقیح الاصول، ج۳، ص۱۳۷؛ صحیفه امام، ج۱۲، ص۲۷۴، ج۲۱۲، ص۳۹۴؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴-۵؛ شرح چهل حدیث، ص۵۵۱-۵۵۲؛ آداب الصلاة، ص۵۹-۶۰.
- ↑ طبری، جامع البیان، ص۲۲ و ۲۷؛ واحدی، اسباب نزول القرآن، ص۳۷۰؛ سیوطی الدر المنثور، ج۵، ص۱۹۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۲۳؛ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع) ج۱، ص۴۷-۴۸؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۱۵؛ ص۲۳۸؛ حویزی، نورالثقلین، ج۴، ص۲۷۰-۲۷۲.
- ↑ نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج۲، ص۴۱۶؛ سیوطی، الدر المنثور، ج۵، ص۱۹۸؛ طباطبائی، المیزان، ج۱۶، ص۳۱۱.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلاة، ص۲۸۷؛ شرح چهل حدیث، ص۵۵۲؛ سرّ الصلاة، ص۳۴-۳۵.
- ↑ احزاب: ۳۳)
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۵۵۱-۵۵۲؛ آداب الصلاة، ص۵۹-۶۰؛ عشر الصلاة، ص۳۵؛ صحیفه امام، ج۱۲، ص۲۷۴؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴-۵.
- ↑ حکیم طباطبائی، الأصول العامه، ص۱۴۳ و ۱۴۹؛ سنت در قانون گذاری، ص۳۸-۱۰۱.
- ↑ امامخمینی، تنقیح الاصول، ج۳، ص۱۳۷؛ ج۴، ص۴۹۴؛ صحیفه، ج۲۱، ص۳۹۴.
- ↑ احزاب: ۳۳)
- ↑ امامخمینی، سر الصلاة، ص۳۴-۳۵.
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تنقیح الاصول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی،۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، سرّالصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- آلوسی، محمود، روح المعانی، بیروت، دار الکتب العلمیة ۱۴۱۵ق.
- حکیم طباطبانی، محمدتقی، سنت در قانون گذاری، تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، ۱۳۹۷ش.
- حکیم طباطبائی، محمدتقی، الاصول العامه، قم، مجمع جهانی اهل بیت، ۱۳۷۹ش.
- حویزی، عبدعلیبنجمعه، نور الثقلین، قم، نشر اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
- روحی برندق، کاوس، تحلیل و بررسی دلالت آیه تطهیر بر عصمت اهلبیت(ع) در نگاه مفسران شیعه و اهل سنت، پژوهشنامه معارف قرآئی، ۱۳۹۶ش.
- زمخشری، محمود، الکشاف عین حقایق غوامض التنزیل، بیروت، دار الکتاب الاسلامی و طبرسی، ۱۴۰۷ق.
- سیوطی، جلالالدین، الدر المنثور، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق.
- صدوق، محمدعلی، الخصال، قم، نسیم کوٹر، ۱۳۸۲ش.
- طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، حسن، مجمع البیان، بیروت، دارالعلوم، ۱۳۷۹ق.
- طبری، محمدبنجریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
- طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، قم، نشر آل البیت، ۱۳۸۹ش.
- فخر رازی، محمدبنعمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- کلینی، محمدبنیعقوب، اصول کافی، تصحیح علیاکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- نیشابوری، محمد، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دار المعرفة، بیتا.
- نیشابوری، واحدی، اسباب النزول القرآن، تهران، خانه کتاب ایران، ۱۳۹۱ش.
نویسنده: باقر صاحبی