اسم الله
اسم الله، به معنای ذاتی است که تمامی صفات کمالی را در خود جمع کرده باشد. امام‌خمینی در آثار خویش با استناد به برخی آیات الهی، به بحث از اسم الله، الله ذاتی و الله وصفی پرداخته و با رویکرد عرفانی، جایگاه، حقیقت و آثار آن را بررسی و تحلیل کرده است.
اهمیت و جایگاه اسم الله
اسم الله در اصطلاح دینی و عرفانی به معنای ذاتی است که تمامی صفات کمالی را در خود جمع کرده باشد.[۱] یکی از مباحث مهم و دشوار در الهیات دینی، بحث از اسماء الهی به ویژه اسم جلاله «الله» است. اسم الله در زبان عربی به معنای خداوند در زبان فارسی است. در کتاب‌های ادیان آسمانی و متون مقدس دینی واژه اسم الله نام برتر خداوند بوده است. اسم الله مشهورترین اسم خداوند در دین اسلام است. به باور عالمان مسلمان اسم الله جامع همه صفات کمال خداوند و اسم اعظم الهی می‌باشد. این اسم در قرآن، روایات و دعاها، بالاترین جایگاه را دارد و محور توحید، شهادتین و آیات الهی است. مفسران اسلامی درباره اشتقاق این اسم اختلاف نظر دارند. در عرفان اسلامی اسم الله در سلسله اسماء الهی قرار دارد و دیگر اسمای الهی از آن سرچشمه می‌گیرند.[۲]
امام‌خمینی نیز در آثار خویش با استناد به برخی آیات الهی، به بحث از اسم الله، الله ذاتی و الله وصفی پرداخته و با رویکرد عرفانی، جایگاه، حقیقت و آثار آن را مورد تحلیل و روسی قرار داده است.[۳]
الله ذاتی و وصفی
اسم مقدس الله، ذاتی است که تمامی صفات کمالی ذات را در خود جمع کرده و بر دو معنای توحید احدی و واحدی دلالت دارد. به باور اهل معرفت، کلمه «الله» به دو صورت کاربرد دارد. گاهی مراد از لفظ «الله» ذات دست نایافتنی خداوند است، در این صورت به آن «الله ذاتی» می‌گویند و لحاظ الوهیت و تدبیر و ربوبیت در آن نمی‌شود. گاهی «الله وصفی» است، یعنی ذات حق با تعین تدبیری و الوهیتی لحاظ می‌شود. بر این اساس، اگر در کلمات عارفان گفته می‌شود انسان می‌تواند مظهر الله یا متحد با الله شود، مراد الله وصفی است نه الله ذاتی که به تصریح عرفا، هیچ کس حتی پیامبر اسلام(ص) به آن دسترسی ندارد.[۴]
امام‌خمینی نیز در برخی آثار خود، به الله ذاتی و الله وصفی اشاره کرده و معتقد است، الله همراه با تمام صفات و جامع همه آنهاست، ازاین‌رو، اسم الله رب مطلق می‌باشد. ایشان با استناد به آیه «قل هو الله احد» معتقد است، اگر در این آیه از میان همه اسماء اسم الله ذکر شده، دو احتمال دارد، یکی اینکه اشاره است به آن که از باب اتحاد ظاهر و مظهر، تجلی به هر اسمی، تجلی به اسم الله است و دیگری اشاره به غایت سلوک واحدی باشد که تا آن محقق نشود، سالک شروع به سلوک احدی نمی‌کند.[۵]
اسم جامع الله
آنچه در رأس اسما در مرحله تعین ثانی قرار دارد و اولین و بزرگترین اسم خداوند را تشکیل می‌دهد، اسم جامع و اسم اعظم «الله» می‌باشد. جامعیت این اسم نسبت به دیگر اسما از این جهت است که اسم اعظم الله همه اسمای دیگر را به گونه مندمج و فشرده در خود دارد و در همه اسمای الهی جاری و ساری است. بنابراین، اسم اعظم الله به جهت تعین الوهیتی‌اش، مشتمل بر تمام اسماء است.
به اعتقاد امام‌خمینی اسم جامع الله به نحو ممتاز و منحاز در سرسسله واحدیت قرار دارد و نخستین تعینی است که از فیض اقدس، فیض دریافت می‌کند. اسم جامع الله به حسب تعین، جامع اسما، صفات الوهی و مبدئیت می‌باشد و عین همه تعینات و اسمای الهی مادون خود می‌باشد. به باور امام‌خمینی اسمای الهی در تعین ثانی به صورت زنجیره‌ای طولی مرتب می‌باشند و پس از اسم جامع الله که کلی‌ترین اسم به شمار می‌آید اسماء عام و شامل‌تر پدید می‌آیند و پس از آن نوبت به اسمایی می‌رسد که از احاطه و شمول کمتری برخوردارند. بنابراین، همه اسماء از اسم جامع الله به وجود می‌آیند. به اعتقاد ایشان اسم الله، جامع همه اسم‌های الهی و کونی می‌باشد و در نهایت اعتدال بوده و در او هیچ اسمی و جنبه‌ای بر دیگری غلبه ندارد.[۶]
پانویس
- ↑ ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ج۴، ص۵۵؛ کاشانی، تأویلات کاشانی، ج۲، ص۴۳۸.
- ↑ کفعمی، المقام الاسنی، ص۲۵-۲۶؛ فخر رازی، تفسیر الکبیر، ج۱، ص۱۴۳؛ ابوفتوح، روض الجنان، ج۱، ص۵۵؛ طباطبائی، ج۱، ص۱۸؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۲۹۱؛ مصباح یزدی، خداشناسی، ص۵۸؛ جوادی آملی، توحید در قرآن، ۲۲۸.
- ↑ امام‌خمینی، سرّ الصلاة، ص۹۳-۹۴؛ شرح چهل حدیث، ص۶۵۳؛ شرح دعای سحر، ص۷۵-۸۷؛ مصباح الهدایه، ص۱۷-۱۹؛ حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۴۸.
- ↑ ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ج۴، ص۵۵؛ قیصری شرح فصوص الحکم، ص۴۸، ۱۰۵ و ۱۷۳؛ کاشانی، تأویلات کاشانی، ج۲، ص۴۳۸.
- ↑ امام‌خمینی، شرح چهل حدیث، ص۶۵۳؛ سرّ الصلاة، ص۹۳-۹۴.
- ↑ امام‌خمینی، مصباح الهدایه، ص۱۸-۲۰، صاحبی، اوج معرفت، ص۲۱۹-۲۲۳.
منابع
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، سرّالصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۷۸ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۷ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۳ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۶ش.
- جوادی آملی، عبدالله، توحید در قرآن، قم، نشر اسراء، ۱۳۹۵ش.
- رازی، ابوالفتوح، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق.
- صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش.
- طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- فخر رازی، محمدبن‌عمر، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- قیصری، داوودبن‌محمود، شرح فصوص الحکم، تصحیح و تعلیق سیدجلال‌الّدین آشتیانی، تهران، نشر علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، تأویلات کاشانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
- کفعمی، ابراهیم، المقام الاسفی فی تفسیر الاسماء الحسنی، قم، مؤسسه قائم آل محمد(عج)، ۱۴۱۲ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، خداشناسی، قم، انتشارات آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی، ۱۳۹۶ش.
- ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۷۵ش.
نویسنده: باقر صاحبی