افعال الهی
افعال الهی، به معنای افعالی است که موجب ظهور اشیاء در خارج و جهان هستی میگردد. امامخمینی در آثار خویش با رویکرد فلسفی و عرفانی به افعال الهی، فاعلیت حقتعالی و ظهور افعال الهی پرداخته است.
اهمیت و جایگاه افعال الهی
افعال الهی حق در اصطلاح فلسفی و کلامی به معنای افعالی است که موجب ظهور اشیاء در خارج و جهان هستی میگردد.[۱] در مباحث فلسفی و کلامی بعد از مباحث مربوط به ذات و صفات الهی، به بحث درباره افعال الهی پرداخته میشود. بحث از افعال الهی جایگاه ویژهای داشته و مسائل مهم و گستردهای را شامل میشود. متکلمان اسلامی و حکمای الهی در آثار خویش به مباحث افعال الهی نظیر، غایت و غرض، چگونگی ظهور افعال الهی و فاعلیت حقتعالی پرداختهاند.[۲]
امامخمینی نیز در آثار خویش با رویکرد فلسفی و عرفانی به افعال الهی، فاعلیت حقتعالی و ظهور افعال الهی پرداخته است.[۳]
فاعلیت افعالی الهی
به باور حکمای الهی همه موجودات امکانی با همه افعالشان از شئون و تجلیات و افعال الهی میباشند و همه افعال موجودات ربطی، در حقیقت، افعال حقتعالی و ناشی از فاعلیت او میباشد.[۴]
امامخمینی در بیان فاعلیت افعال الهی و انحصار تأثیر و فاعلیت حقتعالی معتقد است، حقتعالی در افعال و فاعلیتش، فاعلی است که در مبدأ بودن برای همه اشیاء مستقل است و ایجاد و علیتش قائم به ذات است و هیچ وابستگی به غیر ندارد، پس مؤثری در عالم هستی جز او نیست.[۵] ایشان با استناد به آیه «و ما رمیت اذ رمیت و لکن الله رمی»،[۶] بر این باور است که افعال انسان بدون هیچ واسطهای هم به حقتعالی و هم به انسان منتسباند؛ یعنی از آن جهت که انسان و افعال تحت سیطره قدرت و علم و مشیت حقتعالی است، افعال به حق تعال انتساب دارد و از این انتساب هیچ جبری لازم نمیآید. به باور امامخمینی حقتعالی تمام حقیقت وجود است و هیچ شیئی از حیطه وجودی او خارج نیست و مخلوقات رشحه و ظل اویند. بنابراین، هر جا اثر و فعلی از وجود باشد متعلق به خداوند است و ممکنات چیزی جز تعلقات و روابط و ظهورات او نیستند و خود و افعالشان مظاهر فاعلیت حقتعالی میباشند. امامخمینی با استناد به آیات الهی، تمام افعال را منسوب به خداوند میداند و انسان و دیگر امور را صرفاً علت معدّ میداند. پس هر کس این حقیقت را بشناسد میفهمد که فعل هر ممکنی با آنکه فعل اوست، فعل خداوند است.[۷]
تحقق افعال الهی
حکمای الهی و متکلمان اسلامی، مراد از افعال الهی و تحقق آن را همان افعالی میدانند که در عالم هستی تحقق مییابد و معتقدند فعل حق، مصداق همه افعال هستی میباشد؛ زیرا تمامی وجود از آنِ حقتعالی است و هیچ کمالی وجودی نیست جز آنکه حقتعالی اصل، ابتدا و انتهای آن است.[۸]
امامخمینی نیز در بیان تحقق افعال الهی، معتقد است ظهور افعال الهی به حسب هر یک از مظاهر و مراتب دارای شئونات متفاوتی است. ایشان با استناد به آیات الهی نظیر «هو الذی فی السماء اله و فی الارض اله»[۹] و «هو الاول والاخر والظاهر والباطن»،[۱۰] معتقد است خداوند به دلیل عدم تناهی و شدت وجودیاش در همه اشیاء سریان فعلی دارد و همه مخلوفات از جمله آسمان و زمین به عین هویت حقتعالی و متحقق به تحقق افعال او میباشند.[۱۱]
پانویس
- ↑ ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ص۳۳۵؛ موسوی، مراتب توحیدی، ص۲۰۰-۲۰۲.
- ↑ حلی، علی کشف المراد، ص۴۳۱؛ جرجانی، شرح المواقف، ج۴، ص۱۴۵ و ۲۰۶؛ معتزلی، شرح الأصول الخمسه، ج۱، ص۲۰۱ و ۴۰۱؛ ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ص۳۳۵.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۱۹۴؛ الطلب و الاراده، ص۶۲-۶۵؛ آداب الصلاة، ص۳۲۰، التعلیقه علی الفوائد الرضویه، ص۹۷-۹۸؛ شرح دمای سحر، ص۸۱.
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۶، ص۳۷۳-۳۷۴؛ بنایی، تأثیر عرفان نظری بر حکمت صدرایی، ص۲۷۶.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۲، ص۲۹۸.
- ↑ انفال: ۱۷.
- ↑ امامخمینی، الطلب والاراده، ص۳۶-۳۷؛ تقریرات فلسفه، ج۲، ص۱۹۴-۱۹۵ و ۳۱۰؛ شرح دعای سحر، ص۹۴؛ الصلاة، ص۳۷۲؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۴۳۸-۴۴۰.
- ↑ ملاصدرا، مظاهر الالهیه، ص۱۸؛ مفاتیح الغیب، ص۳۳۵؛ الحکمة المتعالیه، ج۶، ص۳۸۷؛ موسوی، مراتب توحیدی، ص۱۹۸-۲۰۲؛ فخر رازی، البراهین فی علم الکلام، ج۱، ص۲۱۷؛ فخر رازی، المسائل الخمسون فی اصول الدین، ص۵۹.
- ↑ زخرف: ۸۴.
- ↑ حدید: ۳.
- ↑ امامخمینی، شرح دعای سحر، ص۸۱-۸۳؛ التعلیقة علی الفوائد الرضویه، ص۹۷-۹۸؛ صاحبی، اسرار ملکوت، ج۲، ص۷۴؛ انوار حکمت، ص۳۹۴.
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، التعلیقه علی الفوائد الرضویه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، الطلب والاراده، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۴۲۱ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۳ش.
- بنائی علائی، علی، تأثیر عرفان نظری بر حکمت صدرایی، تهران، فرهنگ و اندیشه، ۱۳۹۶ش.
- جرجانی، سیدشریف، شرح المواقف، قم، سیدشریف رضی، ۱۴۳۵ق.
- صاحبی، باقر، اسرار ملکوت، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۳ش.
- صاحبی، باقر، انوار حکمت، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۴ش.
- صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
- علامه حلّی، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۹ق.
- فخر رازی، محمدبنعمر، البراهین فی علم الکلام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۱ش.
- فخر رازی، محمدبنعمر، المسائل الخمسون فی أصول الدین، قاهره، المکتب الثقافی للنشر و التوزیع، ۱۹۸۹م.
- معتزلی، عبدالجبار، شرح الاصول الخمسه، بیروت، دار الحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مظاهر الالهیه، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، ۱۳۸۷ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مفاتیح الغیب، تصحیح خواجوی، تهران، مؤسسه تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
- موسوی، خلیل، مراتب توحید الهی، قم، نشر المصطفی، ۱۳۹۴ش.
نویسنده: باقر صاحبی