اندکاک
اندکاک، به معنای استهلاک و فنای همه تعینات در مقام ذات الهی است. امام‌خمینی در بیان چگونگی حضور کمالات و حقایق در ذات حق‌تعالی به بحث از اندکاک، حقیقت و آثار آن پرداخته است.
اهمیت و جایگاه
اندکاک در اصطلاح عرفانی به معنای آن است که همه تعیینات در مقام ذات حق‌تعالی فانی و مستهلک می‌باشند.[۱] عارفان تأکید دارند که در مقام ذات الهی همه تعینات اندکاک دارند. بحث از اندکاک در نگاه عرفانی از مسائل مهم و دارای جایگاه ویژه‌ای است. این واژه با واژگانی چون استهلاک، اندماج و کمون ترادف معانی دارد. عارفان از چگونگی حضور کمالات و حقایق در ذات حق از واژه اندکاک بهره برده‌اند و در مواردی در مباحث دینی و روائی و تغییر برخی مطالب عرفانی از آن استفاده کرده‌اند.[۲] امام‌خمینی نیز در بیان چگونگی حضور کمالات و حقایق در ذات حق‌تعالی از واژه اندکاک و استهلاک بهره برده و در برخی موارد در تفسیر آیات و روایات از این واژه استفاده کرده است.[۳]
حقیقت اندکاکی
عارفان از چگونگی حضور کمالات و حقایق در ذات با عناوینی چون اندکاک، استهلاک و اندماج، تعبیر کرده‌اند.[۴] امام‌خمینی نیز تبیین ویژه‌ای از حقایق اندکاکی دارد. او معتقد است همه احکام و کمالات حقیقی که در موطن ذات غیب‌الغیوبی تحقق دارند، همه به نحو اندکاکی تحقق دارند. واژه اندکاک مفاد استهلاکی و فنای دارد؛ یعنی همه تعینات در مقام ذات فانی و نابود می‌باشند و مقام ذات همواره بدون تعین است؛ ازاین‌رو، ذات به حسب هویت بی‌تعینی‌اش، هرگز متعین به اسما و صفات نخواهد بود؛ زیرا در مقام ذات همه تعینات اسمایی و صفاتی مستهلک و همه انیات مندک هستند، بگونه‌ای که هیچ تعینی در آن مقام غلبه ندارد و همه هویت اندکاکی و اندماجی دارند.[۵] همچنین امام‌خمینی در مقام تعین اول نیز قائل به اندکاک همه تعینات است و معتقد است در این مقام، اضمحلال و اندکاک، فنای شدید و محو کلی در اسمای ذاتیه حق‌تعالی می‌باشد که در آن جهت تعینی بشری فانی می‌گردد و ازاین‌رو، چنین اندکاکی مقام و تعین خاصی نخواهد بود.[۶]
اندکاک انیّت
اهل معرفت با استناد به برخی آیات الهی و تأویل آن، معتقدند حضرت موسی به جهت شدت و جد و نهایت شوق الهی از خداوند تقاضا کرد تا خودش را به او نشان دهد و خداوند فرمود مرا نمی‌بینی وقتی خداوند بر جبل وجود موسی تجلی کرد، موسی مندک و مستهلک و بیهوش شد؛ بنابراین منظور از «لن ترانی» استحاله اثنینیت و بقای انانیت وجود موسی در مقام مشاهده است.[۷] امام‌خمینی نیز با تأویل آیه (فلما تجلی ربّه للجبل جعله دکاً و خرَّ موسی صعقا»،[۸] معتقد است وقتی حضرت موسی به خداوند عرض کرد خود را به من ارائه بده، جواب آمد: «لن ترانی یا موسی» یعنی تا در حجاب موسوی و احتجاب خودی هستی، امکان مشاهده ذات نیست. پس تا جبل انیت و خودی هست، رویت متحقق نیست.[۹] بنابر نظر امام‌خمینی تا انانیت نفس بر انسان استیلاء دارد، انسان شایستگی آن را ندارد که ظرف تجلی الهی قرار گیرد بلکه با از میان برداشتن انانیت و بقایای نفس و قدم در وادی مقدسی مخلصان این تجلی و رؤیت شهودی صورت می‌گیرد. امام‌خمینی درباره رؤیت شهودی حق بر این باور است که پس از آنکه تجلی الهی، جبل انیّت را مندک و متلاشی کرد و اندکاک صورت گرفت، در این حالت، سالک به مقام فنا رسیده و خورشید وحدت بر او نمایان می‌شود.[۱۰]
پانویس
- ↑ امام‌خمینی، مصباح الهدایه، ص۱۸؛ درگاهی‌فر، حقایق اندماجی، ص۱۰.
- ↑ قونوی، النفحات الالهیة، ص۱۸۹؛ قیصری شرح فصوص الحکم، ص۳۲۹؛ جندی، شرح فصوص الحکم، ص۳۹۷-۳۹۸؛ درگاهی‌فر، حقایق اندماجی، ص۱۰-۱۲.
- ↑ امام‌خمینی، شرح دعای سحر، ص۱۴؛ مصباح الهدایه، ص۲۲؛ التعلیقه علی الفواید الرضویه، ص۴۷؛ تفسیر حمد، ص۱۳۷-۱۳۸.
- ↑ قونوی، النفحات الالهیة، ص۱۸۹؛ قیصری، شرح فصوص الحکم، ص۳۲۹؛ فرغانی، مشارق الدراری، ص۱۲۴.
- ↑ امام‌خمینی، مصباح الهدایه، ص۱۸؛ التعلیقه علی الفوائد الرضویه، صاحبی، اوج معرفت، ص۱۴۰-۱۴۲.
- ↑ امام‌خمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم ومصباح الانس، ص۱۳۲؛ الطلب والاراده؛ آداب الصلاة، ص۱۸، صاحبی، انوار حکمت، ص۱۸۷.
- ↑ کاشانی، شرح منازل السائرین، ص۶۳۰؛ تأویلات کاشانی، ج۱، ص۲۴۰؛ تفسیر روح البیان، ج۲، ص۲۳۱.
- ↑ اعراف: ۱۴۳.
- ↑ امام‌خمینی، تفسیر سوره حمد، ص۱۳۷-۱۳۸.
- ↑ امام‌خمینی، آداب الصلاة، ص۷۸؛ تفسیر سوره حمد، ص۳۱؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۰۵؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، مصباح الهدایه، ص۶۶.
منابع
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، التعلیقه علی الفوائد الرضویه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۵ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، الطلب والاراده، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۴۲۱ق.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۴ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، تفسیر سوره حمد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۸ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۷ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۳ش.
- امام‌خمینی، سیدروح‌الله، مصباح الهدایه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۳۸۶ش.
- جندی، مؤیدالدین، شرح فصوص الحکم، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۱ش.
- حفی، اسماعیل‌بن‌مصطفی، تفسیر روح البیان، دارالفکر، بیروت، بی‌تا.
- درگاهی‌فر، رضا، حقایق اندماجی از دیدگاه عارفان مکتب ابن‌عربی، حکمت عرفانی، ۱۳۹۳ش.
- صاحبی، باقر، انوار حکمت، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۳ش.
- صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش.
- فرغانی، سعیدالدّین، مشارق الدراری، مقدمه و تصحیح سیدجلال‌الدّین آشتیانی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۷۹ش.
- قونوی، صدرالدین، النفحات الالهیة فی بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۸ق.
- قیصری، داوودبن‌محمود، شرح فصوص الحکم، تصحیح و تعلیق سیدجلال‌الّدین آشتیانی، تهران، نشر علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، تأویلات کاشانی، تصحیح سمیر مصطفی رباب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- کاشانی، عبدالرزاق، شرح منازل السائرین، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۸۵ش.
نویسنده: باقر صاحبی