شب زندهداری
شب زندهداری (تهجد) از اعمال مستحبی است که در قرآن از صفات مؤمنان شمرده شده است. در روایات نیز به شب زندهداری تأکید فراوانی شده است. شب زندهداری که عبادت، تلاوت قرآن و تأمل در آن، تفکر و خواندن نمازهای مستحبی بخصوص نماز شب، از مصادیق آن است؛ از سیره اولیای خدا و عالمان و عارفان شناخته میشود.
در سیره عملی امامخمینی شب زندهداری جایگاه برجستهای دارد. در خاطرات نزدیکان ایشان آمده است که امام هرشب بیدار میشد و پاسی از شب را به عبادت و خواندن نماز شب مشغول میشد. امامخمینی در کتاب شرح چهل حدیث در فضیلت بیداری شب مطالب مهمی بیان میکنند و در این موضوع چندین حدیث نقل میکنند.
معرفی و جایگاه
شب زندهداری و بیدارماندن برای عبادت خداوند و گزاردن نماز در فقه اسلامی و علوم قرآنی به تهجد مشهور است.[۱] شب زندهداری بهويژه هنگام سحر جهت عبادت و تلاوت قرآن، استغفار، خواندن نمازهاى مستحب بهخصوص نماز شب و غير آن از اعمال عبادى مستحب مؤكّد است؛ چنانكه در شبهايى خاص، همچون شبهای ماه رمضان، شب جمعه، عيد قربان و فطر، نيمه شعبان و شبهاى قدر، استحباب ويژه دارد.[۲] شب زندهداری و راز و نیاز شبانه را یکی از بهترین عبادتها برای رسیدن به قرب الهی دانستهاند. گفته شده در قرآن، مفاهیمی مانند: انفاق، صبر، زکات و امر به معروف و نهی از منکر در کنار تهجد آمدهاست.[۳] خداوند در قرآن یکی از خصوصیات متهجدین را انفاق کردن بیان میکند.[۴]
شب زندهداری و عبادات در آن از اعمال بسیار سازنده دینی در سیر و سلوک و خودسازی و خلوت با خداوند شناخته میشود؛ از همین جهت این عمل، سیره همیشگی اولیای خدا و بزرگان عرفان بوده است.[۵] انبیای الهی و بهخصوص پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) همواره به عبادت شبانه و نماز شب و شب زندهداری میپرداختند و از همین طریق به درجات والای معنوی دست پیدا کردند.[۶]
خداوند در قرآن به پیامبر امر فرمود که پاسی از شب را بیدار باشد و به عبادت مشغول شود. (سوره اسراء، آیه ۷۹؛ سوره مزمل، آیه ۱ تا ۴). شب زندهداری برای پیامبر واجب و برای دیگران مستحب است.[۷] همچنین از برخی احادیث برمی آید که نماز شب در اوایل ظهور اسلام واجب بوده و سپس سنّت مؤکد شده است.[۸] مطابق این احادیث برخی مفسران گفتهاند شب زندهداری به قصد گزاردن نماز شب واجب بود و مسلمانان یک سال یا بیشتر به همراه حضرت رسول (ص) آن را به جای میآوردند. بعدها خواندن قرآن و ذکر صلوات جایگزین آن شد.[۹]
اهمیت شب زندهداری در قرآن و روایات
از آیات و روایات اسلامی بر میآید که در میان عبادات مستحبی، هیچ عبادتی فضیلت شب زندهداری را ندارد و عبادت شبانه نزدیکترین راه رسیدن به مقام قرب الهی است. قرآن مجید، راز و نیاز شبانه را نشانه مؤمنان واقعی میداند (سوره سجده، آیه ۱۶).[۱۰] در سورههای متعدد به شب زندهداری و استغفار سحرگاهی تصریح شده است. آمرزشخواهی در سحرگاهان به عنوان یکی از ویژگیهای پرهیزگاران (سوره آلعمران: آیه ۱۷؛ سوره ذاریات: آیه ۱۷ و ۱۸) و شب زندهداری به عنوان یکی از صفات بندگان خدای رحمان (رجوع کنید به فرقان: ۶۴) در قرآن آمده است.[۱۱]
شب زندهداری در روایات بسیار سفارش شده است.[۱۲] پیامبر(ص) در روایاتی فرمود که جبرئیل پیوسته مرا به شب زندهداری سفارش میکرد، تا جایی که گمان بردم بهترین افراد امّت من شبها را هرگز نخواهند خوابید.[۱۳] همچنین در روایاتی دیگر از پیامبر نقل شده است که شب زندهداری شیوه شایستگان و مایه تقرب به خدا و بازداشتن از گناه است.[۱۴] براساس احادیث، تهجّد زینت آخرت (در برابر مال و فرزندان که زینت دنیاست) و شرف مؤمن، موجب سلامت و صحت بدن،[۱۵] فراخی روزی،[۱۶] کفاره گناهان روز،[۱۷] خشنودی خداوند و چنگ زدن به اخلاق پیامبران است.[۱۸] در برخی احادیث، کسی که اهل تهجّد نباشد، سرزنش شده است.[۱۹] وقت تهجد از نیمه شب تا طلوع فجر صادق است و هرچه به اذان صبح نزدیکتر باشد، فضیلت آن بیشتر است.[۲۰]
در اندیشه و سیره امامخمینی
امامخمینی در کتاب شرح چهل حدیث در فضیلت بیداری شب مطالب مهمی بیان میکنند.[۲۱] ایشان چندین روایات را در باب فضیلت بیداری در شب نقل میکنند تا اهمیت این موضوع را به مخاطب منتقل کنند. از جمله روایاتی که امام نقل میکنند توصیه پیامبر(ص) به حضرت علی(ع) است که ایشان را به نماز شب توصیه میکنند. امام شب زندهداری را عملی شریف توصیف میکنند که بسیار از آن تمجید شده و آن را سیره اهلبیت(ع) و عالمان و عارفان دانستهاند.[۲۲]
تهجد و شب بیداری از جمله خصوصیات امامخمینی بوده که در خاطرات نزدیکان امام گفته شده است. در خاطرات خانواده امام آمده که امام سعی میکرد به گونهای شب بیدار شود و عبادت کند که کسی متوجه و بیدار نشود؛ گفته شده امام چراغ اتاق و راهرو را روشن نمیکرد تا مبادا کسی به سبب بیداری ایشان بیدار شوند.[۲۳] تقید امام به تهجد و عبادت در شب به گونهای بوده که حتی در شرایط سخت، مانند مریضی یا ایام سخت سیاسی و امور کشورداری، عبادت شبانه ایشان ترک نمیشد.[۲۴]
نماز شب
امامخمینی بیش از هر عبادتی به نماز شب علاقهمند بود[۲۵] و از آغاز جوانی که مشغول تحصیل بود، در نماز شب جدیت داشت؛ به گونهای که حتی هوای سرد و یخبندان زمستان مانع برپایی نماز شب ایشان نمیشد. در سحرگاه پانزده خرداد ۱۳۴۲ شمسی، هنگامی که مأموران رژیم پهلوی، به خانه ایشان در قم حمله کردند، در حال بهجایآوردن نماز شب بود که دستگیر و به تهران منتقل شد.[۲۶] ایشان در مسیر راه نیز نماز شب خود را داخل ماشین ادامه داد؛[۲۷] همچنین شبی که از تبعید در پاریس به تهران میآمد، نماز شب خود را در طبقه بالای هواپیما به جای آورد و آن را ترک نکرد.[۲۸] ایشان وقتی برای نماز شب بیدار میشد، چراغی روشن نمیکرد و سعی میکرد مزاحم دیگران نشود.[۲۹] نماز شب ایشان در روزهای پایانی حیاتشان در بیمارستان نیز ترک نشد.[۳۰] (ببینید: اخلاق و سیره امامخمینی)
پانویس
- ↑ انصاری، «تهجد»، ج۱، ص۸۱۹.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه فارسی، ج۲، ص۶۷۱.
- ↑ صغری برقرار، فاطمه؛ و دیگران، «تحلیل ابعاد و انحاء مبحث تهجّد در قرآن کریم»، ص۲۶.
- ↑ صغری برقرار، و دیگران، «تحلیل ابعاد و انحاء مبحث تهجّد در قرآن کریم»، ص۲۹.
- ↑ کرمی؛ آبگشا، «آثار نماز شب در دنیا»، ص۹۷.
- ↑ انصاریان، عرفان اسلامی، ج۴، ص۱۴۵.
- ↑ انصاری، «تهجد»، ج۱، ص۸۱۹.
- ↑ مصلائیپور، «تهجد»، ذیل مدخل.
- ↑ احمدی، «احیا»، ذیل مدخل.
- ↑ الهامینیا، اخلاق عملی، ص۵۸.
- ↑ مصلائیپور، «تهجد»، ذیل مدخل.
- ↑ مصلائیپور، «تهجد»، ذیل مدخل.
- ↑ محمدی ریشهری، منتخب میزان الحکمه، ج۱، ص۳۳۱.
- ↑ محمدی ریشهری، منتخب میزان الحکمه، ج۱، ص۳۳۱.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۸۴، ص۱۴۴.
- ↑ ابن بابویه، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص۴۱.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۸۴، ص۱۳۶.
- ↑ مصلائیپور، «تهجد»، ذیل مدخل.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ج۸۴، ص۱۶۲.
- ↑ مصلائیپور، «تهجد»، ذیل مدخل.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، ص۲۰۲ و ص۲۰۳.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، ص۲۰۲ و ص۲۰۳.
- ↑ رجایی، برداشتهایی از سیره امامخمینی، ج۳، ص۱۱۳ و ص۱۱۴.
- ↑ رجایی، برداشتهایی از سیره امامخمینی، ج۳، ص۱۱۴.
- ↑ رجایی، برداشتهایی از سیره امامخمینی، ج۳، ص۱۱۴ و ص۱۱۵ و ص۱۱۶.
- ↑ انصاری، حدیث بیداری، ص۵۳.
- ↑ رجایی، برداشتهایی از سیره امامخمینی ج۳، ص۱۱۸.
- ↑ عزیزی، ۴۲۰ داستان، ص۱۴۵.
- ↑ رجایی، برداشتهایی از سیره امامخمینی، ج۳، ص۱۱۳ تا ص۱۱۵.
- ↑ عزیزی، ۴۲۰ داستان، ص۱۶۱ و ص۱۶۲.
منابع
- ابن بابویه، محمد بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، نجف ۱۹۷۲م، چاپ افست قم، ۱۳۶۴ش.
- احمدی، محسن، «احیا»، دانشنامه فرهنگ مردم ایران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- الهامی نیا، علی اصغر، اخلاق عملی، زمزم هدایت وابسته به پژوهشکده علوم اسلامی امام صادق(ع)،
- امامخمینی، سید روحالله، شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۰ش
- انصاری، مسعود، «تهجد»، دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی، به کوشش بهاءالدین خرمشاهی، تهران، دوستان و ناهید، ۱۳۹۳ش.
- انصاری، حمید، حدیث بیداری، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ بیستم، ۱۳۸۰ش.
- انصاریان، حسین، عرفان اسلامی تفسیر مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه، قم، دار العرفان، ۱۳۸۶ش.
- رجایی، غلامعلی، برداشتهایی از سیره امامخمینی، تهران، عروج، چاپ سوم، ۱۳۸۲ش.
- صغری برقرار، فاطمه؛ کریمی نیا، محمد مهدی، انصاری مقدم، مجتبی، «تحلیل ابعاد و انحاء مبحث تهجّد در قرآن کریم»، پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، شماره ۳۳، فروردین ۱۴۰۱ش.
- عزیزی، عباس، ۴۲۰ داستان از نماز و عبادت امامخمینی، قم، صلاة، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
- کرمی، علی؛ آبگشا، غلامرضا، «آثار نماز شب در دنیا»، تحقیقات جدید در علوم انسانی، شماره ۲۴، تابستان ۱۳۹۶ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- محمدی ریشهری، محمد، منتخب میزان الحکمه، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث، بیتا.
- مصلائیپور، عباس، «تهجد»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، بیتا،
- هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه فارسی، موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، بیتا.