حبط اعمال
حبط اعمال، به معنای از بین رفتن ثواب عمل توسط انجام دادن گناهان میباشد. امامخمینی در آثار خویش به بحث حبط اعمال، حقیقت، جایگاه و عوامل زوال اعمال پرداخته است.
اهمیت و جایگاه حبط اعمال
حبط اعمال در اصطلاح کلامی به معنای از بین رفتن ثواب عمل توسط انجام دادن گناهان میباشد.[۱] بحث از حبط اعمال در مباحث کلامی به صورت گسترده مطرح شده و دیدگاههای متفاوتی در این زمینه ارائه گردیده است، گروهی از متکلمان اسلامی به احباط و تکفیر معتقدند هر چند در چگونگی آن اختلاف نظر دارند، در مقابل گروهی دیگر به بطلان احباط قائلاند. اندیشمندان اسلامی درباره حقیقت حبط اعمال و چگونگی زوال عمل در آثار خویش پرداختهاند.[۲] امامخمینی نیز در آثار خویش به بحث حبط اعمال، حقیقت، جایگاه و عوامل زوال اعمال پرداخته است.[۳]
چیستی حبط اعمال
در آیات متعددی از قرآن، از حبط اعمال نیک به سبب انجام برخی گناهان نظیر کفر، شرک و ارتداد سخن به میان آمده است. همچنین در برخی آیات الهی زوال و حذف اعمال زشت به سبب بعضی از کارهای ثواب مثل توجه تاکید شده است. به باور اندیشمندان اسلامی هر فعلی که از انسان صادر میشود اثر تکوینی خاصی در نفس میگذارد و در مواردی موجب کدورت و ظلمت نفس میشود، در واقع احباط و تکفیر همان تأثیر افعال انسان در نفس و رابطه متقابل افعال آثار خیر و شر در یگدیگر است. کارهای پست و گناهان، موجب تاریکی و ظلمت نفس و حبط اعمال میگردند.[۴] برخی اهل معرفت با استناد به آیه «فلا نقیم لهم یوم القیامة وزناً»،[۵] بر حبط اعمال و بیارزش بودن همه تلاشها و زحمات اهل دنیا تاکید دارند.[۶]
امامخمینی نیز در مورد چیستی حبط اعمال با استناد به آیه «اولئک الذین کفروا بایات ربهم و لقائه فحبطت اعمالهم فلا تقیم لهم یوم القیامة وزناً»،[۷] معتقد است از خطرناکترین مراحل معصیت، زینت پیدا کردن اعمال زشت و گناهان است که شخص گمان میکند اعمالش نیک و واسطه آزادی روح او میشود، در حالی که اعمال او حبط شده است. این افراد جاهل و بیخبر از اعمال خود هستند و ازاینرو، اطباء نفوس از علاج آنها عاجزند. چنین افرادی بازیچه شیطان هستند و شیطان با مکاید خود عمل آنها را حبط میکند و سبب میشود اعمال آنها ارزش نداشته باشد.[۸]
عوامل حبط و زوال اعمال
اندیشمندان اسلامی با استناد به آیات و روایات پیرامون عوامل زوال اعمال و حبط آنها پرداختهاند. از جمله این عوامل عبارتند از: کفر و ارتداد پس از ایمان میباشد، این عامل باعث حبط و بطلان عمل و به تبع آن از بین رفتن آثار آن از جمله ثواب افراد میشود، چنانچه منت گذاشتن و اذیت کردن در امر صدقه، انکار مقام ولایت، ترک نماز به صورت عمدی نیز از جمله عوامل حبط اعمال میباشند.[۹]
امامخمینی نیز به برخی عوامل حبط اعمال اشاره کرده است از جمله؛ ریا، اگر ریا هنگام عمل باشد، عمل را باطل میکند و صاحب عمل نه تنها استحقاق ثوابی پیدا نمیکند بلکه تا مرز شرک میرود؛ چنان که در روایات،[۱۰] انسان ریاکار انسانی معرفی شده است که گرفتار شرک در عبادات است. امّا اگر ریا پس از عمل باشد، اگر چه حرمت دارد، اما عمل را حبط و باطل نمیکند.[۱۱] همچنین جزع و فزع و عدم صبر بر مصیبت و عدم رضا به قضا و قدر الهی نیز موجب حبط اعمال میشود، چنانکه سخن توهینآمیز همسر به شوهر نیز سبب حبط اعمال او میباشد.[۱۲]
پانویس
- ↑ حلی، کشف المراد، ص۴۱۳؛ حمصی، رازی المنقذ من التقلید، ج۲ ص۴۲؛ تاج العروس، ج۳، ص۵۲۷؛ سبحانی، الهیات، ص۶۵۷.
- ↑ معتزلی، شرح الأصول الخمسه، ص۶۲۴؛ اشعری، اوائل المقالات، ص۹۶؛ حلی، کشف المراد، ص۴۱۳؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ج۴، ص۱۴۲؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۵، ص۳۳۴؛ سبحانی، منشور جاوید، ج۸، ص۲۶۸-۲۶۹؛ طباطبائی، المیزان، ص۲۶۸-۲۶۹.
- ↑ امامخمینی، کتاب الطهاره، ج۳، ص۴۴۸ و ۴۷۳؛ تحریر الوسیله، ج۱، ص۱۶۴؛ شرح چهل حدیث، ص۶۶، ۲۳۰، ۳۱۷ و ۷۳۱؛ وسیله النجاة، ج۲، ص۴۶۵؛ التعلیقه علی العروة الوثقی، ص۲۳۰.
- ↑ ملاصدرا، الشواهد الربوبیه، ص۷۷۴؛ قراملکی، پاسخ به شبهات کلامی، ص۲۳۰-۲۳۱؛ غزالی، احیاء علوم الدین، ج۱، ص۱۳۴.
- ↑ کهف: ۱۰۵.
- ↑ گنابادی، تفسیر بیان السعادة، ج۲، ص۴۸۶.
- ↑ کهف: ۱۰۵.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۶۵–۶۶ و ۳۱۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۷۸؛ صدوق الامالی می۵۹۵؛ حلی، کشف المرادف ص۴۱۳؛ سبحانی، الهیات، ص۶۵۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۹۳.
- ↑ امامخمینی، چهل حدیث، ص۳۶-۳۷؛ تحریر الوسیله، ج۱، ص۱۵۰؛ التعلیقه علی العروة الوثقی، ص۱۱۹.
- ↑ امامخمینی، التعلیقة علی العروة الوثقی، ۲۳۰؛ وسیلة النجاة، ص۷۵۳.
منابع
- اشعری، ابوالحسن، اوائل المقالات، آلمان، ویسبادن، ۱۴۰۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، التعلیقه علی العروة الوثقی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، کتاب الطهارة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۴۲۷ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، وسیلة النجاة مع تعالیق الامام الخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۰ش.
- تفتازانی، سعدالدین، شرح المقاصد، قم، شریف رضی، ۱۴۰۹ق.
- حلّی، حسنبنیوسف، کشف المراد، قم، نشر جامعه مدرسین، ۱۴۲۵ق.
- حمصی رازی، سدیدالدین، المنتقذ من التقلید، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق.
- زبیدی، محبالدین، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دار مکتبه الحیاة، ۱۳۰۶ش.
- سبحانی، جعفر، الهیات، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۳۸۲ش.
- سبحانی، جعفر، منشور جاوید؛ قم، مؤسسه امام صادق (۴)، ۱۳۸۳ش.
- صدوق، محمدعلی، الامانی، تهران، کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- غزالی، محمد، احیاء علومالدین، بیروت، دار الکتاب العربی، بیتا.
- قراملکی، محمدحسن، پاسخ به شبهات کلامی، تهران، فرهنگ و اندیشه، ۱۳۹۳ش.
- کلینی، محمدبنیعقوب، اصول کافی، تصحیح علیاکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- گنابادی، سلطانمحمد، تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة، نشر اعلمی، للمطبوعات بیروت، ۱۴۰۸ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- ملاصدرا محمدبنابراهیم، الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، تصحیح سیدجلال آشتیانی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
- همدانی، قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
نویسنده: باقر صاحبی