حسن ظن
حسن ظن، به معنای خوشبینی و داشتن گمان نیک نسبت به رفتار و گفتار دیگران است که موجب سلامت روان و سبب دستیابی به آرامش و موفقیت میباشد. امامخمینی در آثار خویش به بحث از حسن ظن پرداخته و به مباحثی چون جایگاه، حقیقت، آثار و پیامدهای حسن ظن اشاره کرده است.
اهمیت و جایگاه حسن ظن
حسن ظن در اصطلاح اخلاقی به معنای خوشبینی و داشتن گمان نیک نسبت به رفتار و گفتار دیگران است.[۱] یکی از صفات حمیده و فضائل اخلاقی حسن ظن میباشد. در متون دینی به حسن ظن به دیگران، تاکید فراوان شده است. در روایات نیز خوش گمانی و حسن ظن را ستون روابط اجتماعی و از ثمرات ایمان برشمرده که موجب سلامت روان و جسم انسان و سبب دستیابی به آرامش، موفقیت، جلب محبت و کاهش اضطراب میگردد. علمای اخلاق نیز در آثار خویش به جایگاه، حقیقت، آثار و پیامدهای حسن ظن پرداختهاند.[۲]
امامخمینی نیز در آثار خویش به بحث از حسن ظن به حقتعالی و دیگران پرداخته و به مباحثی چون جایگاه، حقیقت، آثار و پیامدهای حسن ظن اشاره کرده است.[۳]
حسن ظن به خدا
در متون دینی به حسن ظن و امیدواری به خداوند تشویق و ترغیب فراوانی شده است. مفسران اسلامی و علمای اخلاق با استناد به آیات الهی و روایات، معتقدند که مؤمن نباید به خداوند سوء ظن داشته و مأیوس باشد، بلکه معتقد باشد که خداوند به او ترحم میکند و او را میبخشد و از عذاب ابدی نجات میدهد.[۴]
امامخمینی نیز در بیان حسن ظن به خداوند با استناد به آیه «یا عبادی الذین اسرفوا علی انفسهم لا تقنطوا من رحمة الله إن الله یغفر الذنوب جمیعاً»،[۵] معتقد است، سوءظن و ناامیدی، هویت ظلمانی دارد و از جنود ابلیس و سرمنشأ همه ناتوانیها و سستیها میباشد و سبب میشود انسان از رحمت الهی محروم گردد. به باور ایشان اگر فطرت انسان از نورانیت اصلی خود محتجب شد، از حقتعالی و کمالات او محجوب شده و این احتجاب گاهی به جایی میرسد که از رحمت حق مأیوس شود؛ زیرا یأس و قنوط از رحمت حق، بازگشت به تقیید و تحدید رحمت الهی دارد و سبب سوء ظن به ذات مقدس حقتعالی میگردد. هرچند مبدأ حصول حسن ظن و سوء ظن، علم به سعه رحمت و ایمان به کمال اسمائی و صفاتی و فعلی است. لکن جهل به معرفت ذات در مواردی سبب سوء ظن میگردد؛ ازاینرو لازم است که انسان در کارها به خداوند توکل کند و به او حسن ظن داشته باشد و حسن ظن خود را به حقتعالی کامل کند و اعتماد به فضل رحمت او داشته باشد.[۶]
حسن ظن به مردم
به باوراندیشمندان اسلامی، انسانها باید در معاشرت خود نسبت به یکدیگر حسن ظن داشته باشند، اگر حسن ظن و اعتماد متقابل نباشد، فعالیتها و همکاری انسانها با یکدیگر دشوار خواهد بود. بنابراین، حسن ظن به دیگران سبب آسانگیری در امور، سلامت دین، مایه آسایش، آرامش روان، رفع مشکلات و گشایش در امور زندگانی میشود.[۷]
امامخمینی نیز در بیان حسن ظن به دیگران معتقد است، از آنجا که برخی انسانها خودبین و خودخواه هستند، این خودخواهی و محبت مفرط به خود، سبب میشود که نقایص و عیوب خود را نبینند و از خوبیهای دیگران محجوب شوند و خود را بزرگتر از دیگران بیابند و به آنان سوء ظن داشته باشند. اگر این گروه از انسانها که در زنجیر شیطان و دامهای حبس شدهاند، به یکدیگر حسن ظن داشتند و اُخوت ایمانی و محبت بین آنها محکم و مستحکم بود، اسم و رسم خودخواهی و خودبینی و استکبار که از امهات رذایل نفسانی است از وجود آنها زایل میشد و به خود سوء ظن پیدا میکردند و به دیگران حسن ظن، در این حالت کمکم در نفس آنها، حالت تواضع قلبی پیدا میشود و خود را از از دیگران کوچکتر میشمارند.[۸]
پانویس
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ج۱، ص۱۳۴ و ج۴، ص۲۷۲، انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ج۴، ص۲۸۹۰؛ معین، فرهنگ فارسی، ج۱، ص۱۴۵۸.
- ↑ مکی، قوت القلوب، ج۱، ص۲۱۷-۲۱۹؛ غزالی، احیاء علوم الدین، ج۳، ص۱۵۰؛ نراقی، جامع السعادات، ج۱، ص۳۱۶؛ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ج۱، ص۶۴-۶۷؛ کلینی، الکافی، ج۳، ص۱۱۹؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۷۵، ص۱۹۶؛ عزیزی، حسن ظن و سوء ظن، ص۹-۱۶.
- ↑ امامخمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۷۱ و ۱۳۰؛ شرح چهل حدیث، ص۷۶ و ۲۲۷؛ صحیفه امام، ج۲، ص۱۰۰؛ تحریر الوسیله، ج۱، ص۵۴۱.
- ↑ مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۲۵۲؛ کاشانی، تأویلات کاشانی، ج۲، ص۱۹۴؛ متقی، کنز العمال، ج۳، ص۷۰۴؛ عاملی وسائل الشیعه، ج۱۵؛ ص۲۳۰.
- ↑ زمر: ۵۳.
- ↑ امامخمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۳۰-۱۳۵؛ شرح چهل حدیث، ص۲۲۷؛ کشف اسرار، ص۸۱-۸۳.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۲، ص۳۶۲؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۷۲، ص۱۹۶؛ تمیمی آمدی، غرر الحکم و در الکلم، ج۲، ص۶۵-۶۶؛ عزیزی، حسن ظن و سوء ظن، ص۹-۱۵.
- ↑ امامخمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۷۱ و ۳۳۴؛ شرح چهل حدیث، ص۷۶ و ۳۷۴.
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، نشر سخن، ۱۳۸۲ش.
- تمیمی آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم و دررالکلم، قم، دار الکتاب الاسلامی، ۱۴۱۰ق.
- حرّ عاملی، وسائل الشیعه، بیروت، نشر مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۳۶۷ش.
- عزیزی، عباس، حسن ظن و سوء ظن، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، بیروت، دار الکتب العربی، بیتا.
- قرشی، علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، تأویلات کاشانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
- کلینی، محمدبنیعقوب، اصول کافی، تصحیح علیاکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- متقی، علیبنحسام، کنز العمال، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، نشر زرین، ۱۳۸۶ش.
- مکی، ابوطالب، قوت القلوب فی معاملة المحبوب، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
- نراقی، مهدی، جامع السعادات، قم، نشر آل محمد، ۱۳۸۸ش.
- نوری، حسین، مستدرک الوسایل، قم، آل بیت، ۱۴۰۸ق.
نویسنده: باقر صاحبی