عقل عملی
عقل عملی، به معنای مدرک جزئیات عملی و استنباط فنون بشری و ممیز میان حُسن و قبح در اعمال و تدبیر قوای انسانی است. امامخمینی در آثار خویش به بحث از عقل عملی، غایت، تقدم آن بر عقل نظری، آثار و ویژگیهای آن پرداخته است.
اهمیت و جایگاه عقل عملی
عقل عملی در اصطلاح فلسفی و اخلاقی به معنای مدرک جزئیات عملی و استنباط فنون بشری، ممیز میان حُسن و قُبح در اعمال و تدبیر قوای انسانی است.[۱] حکمای الهی عقل بشری را به اعتبار متعلق آن به دو قسم عقل نظری و عملی تقسیم کردهاند و در مورد عقل عملی در آثار خویش به بحث از جایگاه، حقیقت، مراتب، غایت، کمال و ویژگیهای آن پرداختهاند.[۲]
امامخمینی در آثار خویش به بحث از عقل عملی، غایت، تقدم آن بر عقل نظری و آثار و ویژگیهای آن پرداخته است.[۳]
کمال عقل عملی
برخی از حکمای الهی کمال عقل عملی را مقدمه تکامل نفس در بُعد عقل نظری میدانند و کمال عقل عملی را ابزاری میدانند؛ زیرا نفس برای انجام کارهای خود نیاز به ابزار بدن دارد؛ ازاینرو، سیر تکاملی نفس، با به کارگیری بدن و قوای حیوانی آن میسر میشود.[۴]
امامخمینی برخلاف نظر برخی حکمای الهی، معتقد است کمال انسانی به عقل عملی است نه عقل نظری؛ زیرا ممکن است انسان، برهان در توحید داشته باشد ولی به قلب خود نرسانده و در مرتبه کفر و شرک باقی بماند، اما عقل عملی، همان ارجاع کثرت به وحدت است؛ لذا کمال انسان به عقل عملی اوست نه عقل نظری. امامخمینی معتقد است علم توحید که علم عقاید و در شمار اصول اعتقاد است، تنها مقدمهای برای رسیدن به توحید عملی است و نهایت کمال انسان، همان عقل عملی و رسیدن به مقامات عین الیقینی، حقالیقینی و فنای فیالله است.[۵]
کارکرد عقل عملی
اندیشمندان اسلامی مدرکات عقل عملی را به دو دسته بدیهی و نظری تقسیم میکنند. ادراکات بدیهی، مانند ادراک حسن عدل و قبح ظلم است و ادراک غیربدیهی نیاز به تأمل و تفکر دارد و در نهایت به ادرکات بدیهی باز میگردد.[۶] البته متکلمان اشعری که کارکرد عقل عملی را قبول ندارند، بر این باورند که تنها شارع است که میتواند به خوبی و بدی افعال به معنای استحقاق مدح و ذم حکم کند. در مقابل، متکلمان امامیه و معتزله کارکرد عقل عملی را قبول دارند و بر اساس آن بسیاری از استدلالهای خود را تنظیم میکنند.[۷]
امامخمینی بر این باور است که بعضی از ادراکات عقل عملی، ذاتی است، به این معنا که بعضی از عناوین به حسب ذات خود و با قطع نظر از عوارض و عناوین دیگر، متصف به حسن و قبح میشوند؛ مانند صدق و کذب اما این عناوین حَسن یا قبیح گاهی در خارج مصداق عناوین دیگری واقع میشوند و این دو عنوان با هم تزاحم میکنند که در این صورت، حسن یا قبح یک عنوان، به اعتبار وجوه و اعتباراتی که پیدا میکند متغیر میشود. امامخمینی برای عقل عملی نقش مهم و اساسی در استنباط احکام و درک ملاکهای آنها قائل است و معتقد است در بسیاری از موارد عقل عملی، مصالح و مفاسد را درک کرده و بر اساس آن حکم صادر میکند، چنانچه حکم عقل به حسن عدالت و احسان و قبح ظلم و غضب از این قبیل است.[۸]
غایت عقل عملی و نظری
برخی حکمای الهی درباره غایت نهایی عقل نظری و عملی مطالب فراوانی ارائه دادهاند و معتقدند کمال عقل نظری رسیدن نفس به مرتبه عقل مستفاد و اتصال به عقل فعّال است.[۹]
امامخمینی نیز به غایت عقل نظری و عقل عملی توجه داشته و به صراحت غایت و نهایت هر دو را یک چیز میداند؛ یعنی عقل نظری و عملی را در غایت متحد میداند و معتقد است عقل نظری به عقل عملی باز میگردد. به باور ایشان، غایت عقل عملی و نظری فنای فیالله است. ایشان برخلاف برخی که معتقدند عقل نظری بر عقل عملی تقدم دارد، معتقد است که عقل عملی تقدم بر عقل نظری دارد؛ زیرا کمال انسانی به عقل عملی است نه عقل نظری.[۱۰]
پانویس
- ↑ ملاصدرا، الشواهد الربوبیه، ص۱۹۹-۲۰۰؛ مفاتیح الغیب، ص۶۰۱-۶۰۲؛ عبدالهی، کمال نهایی انسان، ص۱۹۰.
- ↑ ابنسینا، رسائل، ص۸۸؛ طوسی، شرح الاشارات والتنبیهات، ج۲، ص۳۵۲؛ بهمنیار، التحصیل، ص۷۸۹-۷۹۰؛ ملاصدرا، المبدأ و المعاد، ص۲۵۸ و ۳۶۵-۳۶۶؛ الحکمة المتعالیه، ج۸، ص۱۳۲؛ ج۹، ص۷؛ عبدالهی، کمال نهایی انسان، ص۲۳۰-۲۳۷.
- ↑ امامخمینی، تقدیرات فلسفه، ج۳، ص۳۴۱، ۴۶۶؛ المکاسب المحرمه، ج۲، ص۱۱۲-۱۱۴؛ شرح حدیث جنود عقل، ص۲۱؛ شرح چهل حدیث، ص۵۲۷.
- ↑ ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ص۴۳۷؛ الحکمة المتعالیه ج۹، ص۷؛ المبدأ و المعاد، ص۴۳۷؛ عبدالهی، کمال نهایی انسان، ص۲۳۰-۲۳۷.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۵۴؛ شرح چهل حدیث، ص۵۲۷؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۹؛ صاحبی حکمت معنوی، ص۶۲۴-۶۲۶.
- ↑ سبحانی، رسالة فی التحسین و التقبیح، ص۴۶.
- ↑ تفتازانی، شرح المقاصد، ج۴، ص۲۸۴؛ جرجانی، شرح المواقف، ج۱، ص۱۸۱-۱۸۶؛ لاهیجی، گوهر مراد، ص۳۴۴؛ حلی، کشف المراد، ص۳۰۲؛ مقداد، اللوامع الالهیه، ص۲۲۷-۲۳۰.
- ↑ امامخمینی، تهذیب الاصول، ج۲، ص۶۰۷ منانهج الوصول، ج۱، ص۳۲۷؛ المکاسب المحرمه، ج۲، ص۱۱۲-۱۱۴؛ کتاب الطهارة، ج۲، ص۱۱۶-۱۱۷.
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۸، ص۱۳۲، ج۹، ص۷؛ المبدأ و المعاد، ۴۳۷-۴۳۸؛ عبدالهی، کمال نهایی انسان، ص۲۳۶-۲۳۷.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۴۲ و ۳۵۴؛ شرح چهل حدیث، ص۵۲۷؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۹؛ صاحبی، حکمت معنوی، ص۶۲۳-۶۲۷.
منابع
- ابنسینا، حسینبنعبدالله، رسائل، قم، بیدار، ۱۳۵۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تهذیب الأصول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۱ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، کتاب الطهارة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۴۲۷ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، مکاسب المحرمه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، مناهج الوصول الی علم الاصول، تقریر محمد فاضل لنکرانی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- بهمنیار، مرزبان التحصیل، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۹۴ش.
- تفتازانی، سعدالدین، شرح المقاصد، قم، نشر شریف رضی، ۱۴۰۹ق.
- جرجانی، سیدشریف، شرح المواقف، قم، نشر شریف رضی، ۱۳۲۵ق.
- حلّی، حسنبنیوسف، کشف المراد، قم، نشر جامعه مدرسین، ۱۴۲۵ق.
- سبحانی، جعفر، رسالة فی التحسین والتقبیح، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۴۲۰ق.
- صاحبی، باقر، حکمت معنوی، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۱ش.
- عبدالهی، مهدی، کمال نهایی انسان، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امامخمینی، ۱۳۹۰ش.
- فاضل، مقداد، اللوامع الالهیه، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۲۲ق.
- لاهیجی، عبدالرزاق، گوهر مراد، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
- ملاصدرا محمدبنابراهیم، الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، تصحیح سیدجلال آشتیانی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مبدأ و المعاد، تصحیح سیدجلالالدین آشتیانی، تهران، انجمن حکمت و فلسفه، ۱۳۵۴ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، مفاتیح الغیب، تصحیح خواجوی، تهران، مؤسسه تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
نویسنده: باقر صاحبی