رجس
رجس از مفاهیم مهم اخلاقی و تفسیری در متون دینی است که بیشتر در امور قذر و پلیدی کاربرد دارد و به معنای چیزی است که پلیدی آن موجب تنفر انسان میشود. امامخمینی در آثار خویش درباره رجس، حقیقت، چیستی، جایگاه و آثار آن پرداخته و با استناد به برخی آیات الهی و روایات به برخی مصادیق رجس اشاره کرده است.
اهمیت و جایگاه رجس
رجس در اصطلاح اخلاقی و تفسیری به معنای چیزی است که پلیدی آن موجب تنفر انسان شده و عملی است که قبیح میباشد.[۱] واژه رجس از جمله مفاهیم اخلاقی و تفسیری در متون دینی است که بیشتر در امور قذر و پلیدی کاربرد دارد. مفسران اسلامی با استناد به برخی آیات الهی نظیر آیه: «لیذهب علیکم الرجس أهل البیت»،[۲] به این واقعیت اشاره کردهاند که خداوند هرگونه پلیدی، رجس و آلودگی معنوی را در خصوص اهلبیت(ع) از بین برده است.[۳]
در منابع تفسیری از واژه رجس معانی گوناگونی همچون اعمال شیطان، عمل سوء، کفر، نجاست و پلیدی اراده شده است؛ لکن برخی اهلسنت بیشتر به معنای کفر بودن آن تاکید دارند. اندیشمندان اسلامی و مفسران در آثار خویش به حقیقت، جایگاه و آثار رجس پرداختهاند.[۴]
امامخمینی نیز در آثار خویش درباره رجس، حقیقت، چیستی، جایگاه و آثار آن پرداخته و با استناد به برخی آیات الهی و روایات به برخی مصادیق رجس اشاره کرده است.[۵]
حقیقت و چیستی رجس
اهل معرفت حقیقت رجس را همان آلودگی ظاهری و باطنی میدانند، نظیر فواحش، خباثت و پلیدی. این حقیقت حالت و وصفی است که طبع انسان از آن نفرت دارد و دوری میکند.[۶] مفسران اسلامی با توجه آیه: «لیذهب عنکم الرجس اهل البیت»، معتقدند رجس در این آیه با الف و لام آمده و به این معناست که خداوند میخواهد اثر رجس یعنی تمامی انواع پلیدیها و هیئتهای خبیثه و رذیله را از نفس اهلبیت زایل کند. نفی رذیله رجس از وجود اهلبیت(ع)، به معنای سلب مطلق است، چنانکه اثبات تمامیت طهارت برای اهلبیت، ایجاب مطلق است.[۷]
امامخمینی نیز در بیان حقیقت و ماهیت رجس، آن را آلودگی ظاهری و باطنی میداند که باید از وجود انسان پاک گردد. اساساً یکی از مؤلفههای سلوک عملی در مکتب عرفانی امامخمینی برداشتن موانعی نظیر رجس و ناپاکی است؛ زیرا سالک تا پلیدی و قذرات را از ریشه برنیاورد و از سر راه برندارد، به رستگاری و رهایی دست نمییابد. در سلوک عملی امامخمینی، سلب بر ایجاب، ترک معصیت بر انجام طاعات و تخلیه بر تحلیه مقدم است؛ زیرا نور معنویت هنگامی بر قلب میتابد که رجس و پلیدی و ناپاکی برداشته شده باشد؛ ازاینرو سالک نخست باید رجس ظاهری و پلیدی باطنی را از میان بردارد تا طهارت باطنی تحقق یابد؛ ازاینرو شایسته است هر شی، چرکین و کثیفی که او را از پروردگارش دور میسازد، اجتناب کند و از پلیدیهای شیطانی دوری جوید.[۸]
امامخمینی معتقد است رجس در آیه: «لیذهب عنکم الرجس أهل البیت»،[۹] بنابر برخی روایات، شک و در برخی روایات تطهیر از همه عیوب و آلودگیهای ظاهری و باطنی است. و نفی شک مستلزم نفی همه عیوب قلبی و خارجی است؛ ازاینرو آیه تطهیر بر ثبوت و اثبات همه انواع طهارت برای اهلبیت(ع) دلالت دارد و رجس نیز نفی هر نوع آلودگی و سلب مطلق، یعنی جمیع عیوب و آلودگیها میباشد؛ بنابراین زوال شرک و شک و تطهیر از ارجاس و اخبات عالم طبیعت و ظلمات عالم ماده و کدورت و انانیت از مواردی است که از اهلبیت تماماً پاک شده است.[۱۰]
پانویس
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۳۶۹؛ مصطفوی، تفسیر روشن، ج۷، ص۲۱۲؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۴، ص۵۶-۵۷؛ طباطبائی؛ المیزان، ج۱۶، ص۳۱۲.
- ↑ احزاب: ۳۳.
- ↑ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۱، ص۴۴۸؛ جوادی آملی، ادب فنای مقربان، ج۵، ص۱۸۶؛ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۸، ص۲۴۰؛ حلی، نهج الحق و کشف الصدق، ص۱۷۴؛ ایزوتسو، ساختمان مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن، ص۴۹۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۲۰، ص۱۰۹؛ ج۳، ص۳۶۹؛ ثعلبی، تفسیر ثعلبی، ج۸، ص۳۵؛ مکارم، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۲۹۸؛ فخر رازی، تفسیر الکبیر، ج۲۵، ص۱۶۸؛ بیهقی، دلایل النبوه، ج۱، ص۱۷۱؛ طباطبائی، المیزان، ج۱۶، ص۳۱۲.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلاة، ص۵۶؛ سرّ الصلاة، ص۵۴، شرح چهل حدیث، ص۵۵۲-۵۵۳؛ صحیفه امام، ج۱۲، ص۲۷۴؛ شرح حدیث جنود عقل وجهل، ص۴-۵.
- ↑ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۳۰۴؛ طباطبائی، المیزان، ج۶، ص۱۲۰؛ قشیری، رساله قشیریه، ص۲۶۰؛ سلمی، طباقات الصوفیه، ص۱۶۳؛ ابنعربی؛ الفتوحات المکیه، ج۱، ص۳۳۱؛ نخجوانی، الفواتح الالهیه، ج۲، ص۴۵۹.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ج۱۶، ص۳۰۹-۳۱۲؛ صادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن، ج۲۴، ص۱۳۵-۱۳۶.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلاة، ص۵۶؛ سرّ الصلاة، ص۵۴.
- ↑ احزاب: ۳۳.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۵۵۲-۵۵۳؛ صحیفه امام، ج۱۲، ص۲۷۴؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴-۵.
منابع
- ابنعربی، محییالدین، الفتوحات المکیه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، سرّالصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- ایزوتسو، توشیهیکو، ساختمان مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن، تهران، نشر قلم، ۱۳۶۱ش.
- بیهقی، احمد، دلائل النبوة، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۸ق.
- ثعلبی، ابواسحاق، تفسیر ثعلبی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- جوادی آملی، عبدالله، ادب فنای مقربان قم، نشر اسراء، ۱۳۹۳ش.
- حلی، یوسفبنحسن، نهج الحق و کشف الصدق، بیروت، دار الکتاب البنانی، ۱۹۸۲م.
- سلمی، ابوعبدالرحمن، محمدبنالحسین، طباقات الصوفیه، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۴ق.
- سیوطی، عبدالرحمان، الاتقان فی علوم القرآن، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۰ش.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۳ش.
- طباطبائی، محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، حسن، مجمع البیان، بیروت، دارالعلوم، ۱۳۷۹ق.
- طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، قم، نشر آل البیت، ۱۳۸۹ش.
- فخر رازی، محمدبنعمر، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- قشیری، ابوالقاسم، رساله قشیریه، تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۹ش.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی الکلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
- مصطفوی، حسن، تفسیر روشن، تهران، مرکز نشر کتاب، ۱۳۸۰ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- نخجوانی، نعمتالله، الفواتح الالهیه، مصر، نشر دار رکابی، ۱۴۱۹ق.
نویسنده: باقر صاحبی