زیارت عاشورا
زیارت عاشورا زیارتنامهای برای زیارت امام حسین(ع) است که خواندن آن در هر زمان و مکان بخصوص روز عاشورا مستحب دانسته شده است. این زیارتنامه بسیار مورد توجه عالمان شیعه قرار گرفته و آثار و برکات فراوانی برای آن نقل شده است. زیارت عاشورا اولین بار در کتاب کامل الزیارات ابن قولویه (درگذشته ۳۶۸ق) از امام باقر(ع) نقل شده است.
زیارت عاشورا در سیره عملی امامخمینی جایگاه بخصوصی داشته است؛ به گونهای که نزدیکان امام در خاطرات خود میگویند امام اهتمام ویژه داشتهاند که هر روز زیارت عاشورا را بخوانند. همچنین گفته شده امام زیارت عاشورا را در روز عاشورا با صد مرتبه سلام و صد مرتبه لعن میخواندند. نزدیکان امام گفتهاند ایشان حتی در ایامی که در پاریس در تبعید بودند نیز به خواندن زیارت عاشورا مداومت داشتهاند.
معرفی و جایگاه
زیارت عاشورا از معروفترین و رایجترین زیارتنامههایی است که از پیشوایان دینی نقل شده و در روز عاشورا و اوقات دیگر خوانده میشود و مداومت بر آن، آثار و برکات فراوانی دارد.[۱] این زیارتنامه که از سوی امام باقر(ع) به شخصی به نام علقمة حضرمی آموخته شده، به نوعی مرامنامه پیروان اهلبیت(ع) و ادعانامه شیعه بر ضد ظلم و جنایتی است که نسبت به دودمان پیامبر(ص) و بهویژه امام حسین(ع) در حادثه کربلا انجام شده و تأکیدی است بر جایگاه والای اهلبیت(ع).[۲] زیارت عاشورا یکی از منحصر به فردترین زیاراتی است که در مناسبتهای مختلف به خواندن آن سفارش شدهاست.[۳]
زیارت عاشورا به خاطر جایگاه مهمی که در اظهار محبت و دلداگی شیعیان به اهلبیت و تبرّی از دشمنان آنان دارد در طول تاریخ، مورد توجه پیروان این مکتب بودهاست.[۴] زیارت عاشورا را به عنوان یکی از مرزهای عقیدتی شیعه دارای مفاهیم بلند و در بردارندهٔ ارکان اعتقادی تشیع دانستهاند[۵] که تأثیر بسیاری در جنبههای اعتقادی و نیز آیینی فرهنگ شیعه داشته است.[۶]
عالمان شیعه همواره به زیارت عاشورا توجه خاصی داشتهاند و در کتب خود، متن کامل زیارت، همراه با فضائل آن زیارت شریفه را نقل نمودهاند. بزرگانی چون: شیخ طوسی در مصباح المتهجد، ابن قولویه قمی در کامل الزیارات، کفعمی در بلد الامین، ابن طاووس در مصباح الزائر و شهید اول در مزار و … تمام فرازهای زیارت و فضائل آن را ذکر کردهاند.[۷] گفته شده عالمان زیادی از ناحیه این زیارت به مقاماتی رسیدهاند و بسیاری از بزرگان در خواندن روزانه زیارت عاشورا مداومت داشتهاند؛ به نحوی که حتی بعضی از بزرگان در مواقعی که بیمار بودهاند یا کسالتی داشتهاند، برای خواندن آن نایب میگرفتهاند.[۸]
محتوا
زیارت عاشورا دربردارنده موضوعات متنوعی است که اعتقادات شیعیان را دربردارد. در بررسی موضوعات زیارت عاشورا گفته شده پرکاربردترین واژه در این زیارتنامه کلمه جلاله «الله» و چهار موضوع اصلی زیارتنامه عبارتند از: توحیدشناسی، امامشناسی، دینشناسی و دشمنشناسی.[۹]
از موضوعاتِ محوری در زیارت عاشورا «سلام و لعن» است. سلام به ائمه و شهدا و لعن بر قاتلان و دشمنان.[۱۰] تا پایان زیارت عاشورا این لعنها چندین بار تکرار شده است؛ هم به عنوان کلی و هم با اسم بردن از بعضیها تا صراحت بیشتری داشته باشد.[۱۱] دشمنشناسی از نکات محوری این زیارت است. دشمنی دیرین آلامیه، آلزیاد و آلمروان با اسلام و اهلبیت(ع) از زمان پیامبر(ص) بوده و تا کربلا و بعد از آن هم ادامه داشته است. در زیارت عاشورا برای اینکه شبههای باقی نماند و هم چهرهها شناخته شوند افزون بر این دودمانها به برخی هم که چهرههای اصلی ماجرای عاشورا بودند مانند ابن مرجانه، عمرسعد و شمر تصریح شده است [۱۲]
بررسی سندی
زیارت عاشورا چهار طریق اصلی دارد که سه مورد از آن به امام باقر(ع) و دیگری به امام صادق(ع) میرسد.[۱۳] دو طریق در کتاب مصباح المتجهد از شیخ طوسی (درگذشته ۴۶۰ق) و دو طریق دیگر در کتاب کامل الزیارات ابن قولویه (درگذشته ۳۶۸ق) نقل شده است.[۱۴]
برخی از محققان به سند یا متن این زیارت نقدهایی وارد کردهاند.[۱۵] بیشتر این نقدها بابت این موضوع است که این زیارتنامه مشتمل بر لعن و مخصوصاً لعن افراد با اسم است. همین باعث شده تا عدهای قائل به تحریف زیارت عاشورا شده باشند. نکتهای که باعث تقویت این شبهه شده، این است که در نقلی که از این زیارت در کتاب کامل الزیارات شده، لعنهای انتهایی این زیارت ذکر نشده است.[۱۶] از این جهت گفتهاند لعنهای پایانی زیارت عاشورا، در اصل در این زیارت موجود نبوده و از صفویه بهبعد به مصباحالمتهجد تألیف شیخ طوسی افزوده شده است؛ چون نه تنها لعنها در کامل الزیارات نیامده، بلکه در کهنترین نسخهٔ خطیِ مصباحالمتهجد (نسخهٔ نقاش رازی) نیز این عبارات وجود ندارد و در نتیجه، زیارت عاشورا تحریف شده است. اما در پاسخ به این ادعا گفته شده که تنها عاملی که سبب شد فقرهٔ پایانی زیارت عاشورا در برخی منابع این زیارت، ازجمله مصباحالمتهجد (نسخهٔ نقاش رازی) و کاملالزیارات مطابق مشهور نقل نشود، این است که کاتبان و عالمان شیعه، بهویژه پیش از حکومت صفویان در نقل آن عبارات، تقیه کردهاند.[۱۷]
محققان با بررسی روایان و اسناد این زیارتنامه گفتهاند صحیحترین روایت از زیارت عاشورا، روایتی است که در کتاب مصباح المتهجد شیخ طوسی آمده و قرائت آن در تمام زمانها و مکانها مخصوصاً در روز عاشورا استحباب شدید دارد.[۱۸] مطابق این بررسیها این زیارت مأثور از طرف معصوم بوده و صحیحترین این نقلها، نقلی است که در کتاب مصباح المتهجد شیخ طوسی آمده و مشتمل بر لعن است.[۱۹]
زیارت عاشورا در سیره عملی امام
یکی از ویژگیهای منحصر به فرد امامخمینی پایبندی بینظیر ایشان به زیارت عاشورا بود؛ به نحوی که این امر به وضوح در خاطرات نزدیکان ایشان مشهود است که گفتهاند سالهای متمادی زیارت عاشورای ایشان ترک نشد. همچنین گفته شده امام زیارت عاشورا را صبح جمعه میخوانده است. امامی کاشانی در این رابطه میگویند در ایامی که امام در ترکیه تبعید بودند، از فرزند ایشان حاج آقا مصطفی پرسیدم امام آنجا چه میکنند؟ ایشان گفت: امام تمام دعاهای مفاتیح را میخوانند و همیشه اوقات به نماز و دعا و زیارت عاشورا و زیارتهای مختلف مشغول هستند.[۲۰]
امامخمینی در زمانی که در نجف تبعید بودند، در بیشتر ایام زیارتی به کربلا مشرف میشدند و به زیارت امام حسین(ع) میرفتند و در دههٔ اول محرم هر روز زیارت عاشورا را با صد مرتبه سلام و صد مرتبه لعن میخواندند.[۲۱] رسولی محلاتی درباره این موضوع میگوید امام اوقاتی که زیارت عاشورا میخواندند صد لعن و صد سلام را معمولاً در حال قدم زدن میخواندند. همچنین از برخی نزدیکان امام نقل شده است که امام در ایامی که در پاریس تبعید بود نیز خواندن زیارت عاشورا را ترک نمیکرد.[۲۲]
پانویس
- ↑ محدثی، «سوژههای سخن زیارت عاشورا؛ پیامها و نکتهها»، ص۹.
- ↑ محدثی، «سوژههای سخن زیارت عاشورا؛ پیامها و نکتهها»، ص۹.
- ↑ علینقیان، و دیگران، «بررسی مفهوم لعن در قرآن و کلام معصومین علیهم السلام با تأملی در زیارت عاشورا»، ص۱۰۶.
- ↑ عباسپور؛ و رضایی، «توصیف رجالی اسناد زیارت عاشورا با تلفیقی از دو رویکرد وثوق راوی و وثوق صدور»، ص۱۱؛ علینقیان، و دیگران،«بررسی مفهوم لعن در قرآن و کلام معصومین علیهم السلام با تأملی در زیارت عاشورا»، ص۱۰۶.
- ↑ علینقیان، و دیگران، «بررسی مفهوم لعن در قرآن و کلام معصومین علیهم السلام با تأملی در زیارت عاشورا»، ص۱۰۵.
- ↑ رضایی، «پژوهشی در اسناد و نسخههای زیارت عاشورا»، ص۱۵۳.
- ↑ تبریزی، زیارت عاشورا فراتر از شبهه، ص۷۷.
- ↑ علینقیان، و دیگران، «بررسی مفهوم لعن در قرآن و کلام معصومین علیهم السلام با تأملی در زیارت عاشورا»، ص۱۰۶.
- ↑ احمدی، «بررسی شناخت توحید در زیارت عاشورا»، ص۱۱.
- ↑ محدثی، «سوژههای سخن زیارت عاشورا؛ پیامها و نکتهها»، ص۱۳.
- ↑ محدثی، «سوژههای سخن زیارت عاشورا؛ پیامها و نکتهها»، ص۱۴؛ علینقیان، «بررسی مفهوم لعن در قرآن و کلام معصومین علیهم السلام با تأملی در زیارت عاشورا»، ص۱۰۶.
- ↑ محدثی، «سوژههای سخن زیارت عاشورا؛ پیامها و نکتهها»، ص۱۶.
- ↑ قربانی مقدم، «بررسی سندی زیارت عاشورا»، ص۷۷.
- ↑ تبریزی، زیارت عاشورا فراتر از شبهه، ص۹۶؛ رضایی، «پژوهشی در اسناد و نسخههای زیارت عاشورا»، ص۱۵۳.
- ↑ رضایی، «پژوهشی در اسناد و نسخههای زیارت عاشورا»، ص۱۵۳.
- ↑ قربانی مقدم، «بررسی سندی زیارت عاشورا»، ص۷۹.
- ↑ محمودی، «فقرهٔ پایانی در زیارت عاشورا، الحاقی یا اصیل؟»، ص۷.
- ↑ قربانی مقدم، «بررسی سندی زیارت عاشورا»، ص۹۶.
- ↑ قربانی مقدم، «بررسی سندی زیارت عاشورا»، ص۹۸.
- ↑ «کمتر شنیدههایی از توجه ویژه امام (ره) به زیارت عاشورا»، سایت روزنامه قدس.
- ↑ «طریقه ختم زیارت عاشورا به وسیله امام در دهه اول محرم الحرام»، پرتال امامخمینی.
- ↑ «کمتر شنیدههایی از توجه ویژه امام (ره) به زیارت عاشورا»، سایت روزنامه قدس.
منابع
- احمدی، ابوالفضل، «بررسی شناخت توحید در زیارت عاشورا»، معرفت، شماره ۲۹۶، مرداد ۱۴۰۱ش.
- تبریزی، میرزا جواد، زیارت عاشورا فراتر از شبهه، قم، دار الصدیقة الشهیدة (سلام الله علیها)، ۱۳۸۹ش.
- رضایی، محمد جعفر، «پژوهشی در اسناد و نسخههای زیارت عاشورا»، علوم حدیث، شماره ۴۹ و ۵۹، پاییز و زمستان ۱۳۸۷ش.
- «طریقه ختم زیارت عاشورا به وسیله امام در دهه اول محرم الحرام»، پرتال امامخمینی، انتشار: ۵ تیر ۱۴۰۴ش، بازدید: ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ش.
- عباسپور، عمران؛ رضایی، علی، «توصیف رجالی اسناد زیارت عاشورا با تلفیقی ازدو رویکرد وثوق راوی و وثوق صدور»، مطالعات قرآن و حدیث سفینه، شماره ۸۲، بهار ۱۴۰۳ش.
- علی نقیان، امیررضا؛ محمدی مشکول، میثم؛ خلیلی، الهام؛ شفیعی، رامین، «بررسی مفهوم لعن در قرآن و کلام معصومین علیهم السلام با تأملی در زیارت عاشورا»، معارف علوم اسلامی و علوم انسانی، شماره ۱۹، زمستان ۱۴۰۳ش.
- قربانی مقدم، محمد، «بررسی سندی زیارت عاشورا»، حدیثپژوهی، شماره ۱۵، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش.
- «کمتر شنیدههایی از توجه ویژه امام (ره) به زیارت عاشورا»، سایت روزنامه قدس، انتشار: ۱۱ خرداد ۱۳۹۴ش، بازدید: ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ش.
- محدثی، جواد، «سوژههای سخن زیارت عاشورا؛ پیامها و نکتهها»، ره توشه، شماره ۹۶، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
- محمودی، سیدمهدی، «فقرهٔ پایانی در زیارت عاشورا، الحاقی یا اصیل؟»، پژوهشنامه معارف حسینی، شماره ۴۱، بهار ۱۴۰۵ش.