شریعت
شریعت، به معنای راه و روش و احکام است که خداوند به واسطه پیامبرش تشریع کرده است. امامخمینی در آثار خویش به بحث از شریعت، جایگاه، پایبندی به آن و رابطه شریعت با طریقت پرداخته است.
اهمیت و جایگاه شریعت
شریعت در اصطلاح دینی به معنای راه و روش و احکامی است که خداوند به واسطه پیامبرش تشریع کرده است.[۱] بحث از شریعت، یکی از مباحث مهم کلامی، فلسفی و عرفانی است که جایگاه و اهمیت ویژهای دارد. اندیشمندان اسلامی و اهل معرفت در آثار خویش به بحث از شریعت، رابطه آن با طریقت، پایبندی به شریعت، نیاز بشر به شریعت، مراتب و ویژگیهای آن پرداختهاند.[۲] امامخمینی نیز در آثار خویش به بحث از شریعت، جایگاه، پایبندی به آن، رابطه شریعت با طریقت و مراتب آن پرداخته است.[۳]
حقیقت شریعت
در نگاه اندیشمندان مسلمان شریعیت دارای دو معنای عام و خاص است. شریعت در کاربرد عام آن معادل دین است و شامل همه آموزههای دینی میشود؛ امّا در کاربرد خاص، مراد از شریعت احکامی است که خداوند به واسطه پیامبرش تشریع کرده است. این معنای خاص از شریعیت، در مقابل سطوح بالاتری از دین که با عنوان طریقت و حقیقت نامگذاری میشوند، میباشد. شریعت در این معنا، مجموعه احکام و آدابی است که در قالب دستورات فقهی و اخلاقی و آنچه مربوط به افعال جوارحی و ظاهری میباشد نمایان گشته است.[۴]
امامخمینی نیز در بیان حقیقت و جایگاه شریعت معتقد است بدون توجه به شریعت نمیتوان به باطن آن و حقیقت شریعیت رسید. به باور ایشان، نخستین مرحله دین، ظاهر شریعت یعنی احکام فقهی و اخلاقی است که به دلیل عمومیت داشتنِ منافع آن، برای همه طبقات مردم میباشد، ازاینرو، به اعتقاد ایشان پیروی از شریعت و مراعات ظاهر آن تنها راه رسیدن به حقیقت و باطن شریعت است و در صورتی که سالک در دریافت خود، طریق شریعت را در پیش نگیرد، به ریاضتهای باطل و شیطانی میرسد.[۵]
پایبندی به شریعت
به باور اهل معرفت، پایبندی به شریعت نه تنها در آغاز و ادامه راه به عنوان تکلیف شرط لازم است که پس از وصول به حقیقت نیز تکلیف، ضروری عارف است. راز پایبندی به شریعت پس از وصول به حقیقت آن است که هرکس به ساحت حقیقت برسد به حتم، به توحید دست یافته است لکن سالک در رسیدن به این توحید خود را در بندگی الهی مستثنا نکند، بلکه به دلیل یافتن چنین حقیقتی خود را بیش از دیگران بنده خدا بشناسد.[۶] امّا گروهی از عارفنمایان، علم و عمل ظاهری را مخصوص عوام و جاهلان دانسته و اصحاب قلوب را بینیاز از اعمال ظاهری میداند و با تمسک به برخی آیات الهی، معتقدند که اعمال ظاهری برای حصول حقایق قلبی و فقط برای رسیدن به مقصد است و لکن با گذر از شریعت و رسیدن به طریقت دیگر نیازی به شریعت نیست.[۷]
در عرفان امامخمینی، سلوک سالک بر مدار شریعت میباشد و تنها بر اساس باید و نبایدهای الهی و وحیانی است. به اعتقاد ایشان، اصالت از آن شریعت است و ازاینرو، سالک در همه مراحل سلوکی خود به آن ملتزم است و در هیچ مرحلهای، آن را مهمل و رها نمیکند. امامخمینی در مورد پایبندی به شریعت بر لزوم عمل به ظاهر شریعت و ابتنای سلوک بر شریعت تأکید فراوان دارد.[۸] امامخمینی گروهی که ترک ظاهر میکنند و ملتزم شریعت نمیباشند را، از دایره اهل معرفت بیرون و به مقامات اهل معرفت جاهل میداند و بر این عقیده است تا وقتی انسان در لباس عبودیت است، نماز و تمام اعمال او از خود اوست و چون فانی در حقتعالی شد و به موت و فنای مطلق دست یافت، تمام اعمال از حقتعالی است و سالک تصرفی در آن ندارد و این همان انقطاع عبادت پس از وصول است و این چنین نیست که جاهلان از متصوفه گمان کردهاند که عبادت و تکلیف ساقط میشود.[۹]
طریقت در شریعت
امامخمینی پیروی از شریعت و رعایت ظاهر دین و احکام الهی را تنها راه رسیدن به طریقت سلوکی میداند و معتقد است هیچ راهی در معارف الهی پیموده نمیشود مگر آنکه ظاهر شریعت رعایت شود و بدون آن نمیتوان به باطن شریعت یعنی طریقت رسید؛ ازاینرو، امامخمینی شریعت را راهی مستقیم به اسرار و تجلیات الهی میداند و معتقداست نزدیکترین راه وصول الی الله راه شریعت و پیروی از مشرب محمدی است. ایشان التزام به شریعت را سبب تهذیب نفس و رسیدن به طریقت میداند.[۱۰]
پانویس
- ↑ انصاری، نتایج الأفکار القدسیه، ج۲، ص۱۴۲.
- ↑ هجویری، کشف المحجوب، ص۵۵۹؛ آملی، انوار الحقیقه، ص۱۰-۱۵؛ جامع الاسرار، ص۳۴۴-۳۴۷؛ تفسیر المحیط الاعظم، ج۱، ص۲۷۷؛ کاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، ص۳۵۷، جامی، نفحات الانس، ص۶۵؛ ابنعربی، الفتوحات المکیه، ج۴، ص۴۱۹؛ لاهیجی، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، ص۳۰۹-۳۱۱.
- ↑ امامخمینی؛ آداب الصلاة، ص۲۹۰-۲۹۱؛ شرح چهل حدیث، ص۸؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴۳؛ شرح دعای سحر، ص۶۲؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، ص۲۰۱؛ سرّ الصلاة، ص۱۰-۱۱ و ۸۳.
- ↑ آملی، جامع الاسرار، ص۳۵۲؛ انوار الحقیقه، ص۶۸؛ یزدانپناه، آیین بندگی، ص۷۸-۷۹؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۴.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلاة، ص۲۹۰-۲۹۱؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم ومصباح الأنس، ص۱۴۰ و ۲۰۱.
- ↑ کاشانی، اصطلاحات الصوفیه، ص۱۱۶؛ مستملی، بخاری، شرح التعرف لمذهب التصوف، ج۲، ص۶۵۹؛ شعرانی، الیواقیت والجواهر، ج۱، ص۲۷۰؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۹.
- ↑ ابنعربی، الفتوحات المکیه، ج۴، ص۴۱۹؛ لاهیجی، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، ص۳۰۹-۳۱۱؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۵۰.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۸ شرح دعای سحر، ص۶۲؛ الصلاة، ص۲۹۰؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۹-۵۰.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلاة، ص۸۰؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۷۰؛ سرّ الصلاة، ص۱۰-۱۱ و ۸۳؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۵۰-۵۲.
- ↑ امامخمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، ص۲۰۱؛ آداب الصلاة، ص۲۹۰-۲۹۱؛ شرح چهل حدیث، ص۸، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴۳.
منابع
- ابنعربی، محییالدین، الفتوحات المکیه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، سرّالصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۳ش.
- انصاری، زکریامحمد، نتایج الافکار العربیة فی بیان معانی شرح الرسالة النشریة، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۸ق.
- آملی، سیدحیدر، انوار الحقیقة و الطوار الطریقه و اسرار الشریعه، قم، نور علی نور، ۱۳۸۵ش.
- آملی، سیدحیدر، تفسیر محیط الاعظم والبحر الخضم، تحقیق سیدمحسن موسوی، قم، مؤسسه فرهنگ و نشر نور علی نور، ۱۴۲۲ق.
- آملی، سیدحیدر، جامع الااسرار و منبع الانوار، تحقیق هانری کربن، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۸ش.
- جامی، عبدالرحمان، نفحات الأنس، نشر لیسی چاپ کلکته، ۱۸۵۸م.
- شعرانی، عبدالوهاب، الیواقیت والجواهر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۹ق.
- صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، تأویلات کاشانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
- کاشانی، عزّالدین محمود، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، تصحیح همائی، تهران، نشر هما، ۱۳۷۶ش.
- لاهیجی، محمدبنیحیی، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، هند، نشر ملک الکتاب، ۱۳۱۳ق.
- مستعملی بخاری، اسمایل، شرح التعرف لمذهب التصوف، تهران، نشر اساطیر، ۱۳۶۳ش.
- هجویری، ابوالحسن، کشف المحجوب، تهران، نشر طهوری، ۱۳۷۵ش.
- یزدانپناه، یدالله، آیین بندگی و دلدادگی، قم، نشر طه، ۱۳۹۸ش.
نویسنده: باقر صاحبی