شیخ حر عاملی
 | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن حسن بن علی |
| لقب | شیخ حر عاملی، صاحب وسائل |
| نسب | آل حر؛ نسبش با ۳۶ واسطه به حر بن یزید ریاحی میرسد |
| تاریخ تولد | ۸ رجب ۱۰۳۳ق |
| زادگاه | مشغره، جبل عامل |
| تاریخ وفات | ۲۱ رمضان ۱۱۰۴ق |
| محل دفن | حرم امام رضا(ع)، مشهد |
| شهر وفات | مشهد |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | علامه مجلسی |
| شاگردان | نورالدین جزایری، محمود بن عبدالسلام بحرانی، محمدصالح قزوینی، مهذبالدین احمد بن عبدالرضا بصری |
| محل تحصیل | مشغره و جباع |
| اجازه روایت از | حسین بن حسن ظهیری، علی بن محمود عاملی و دیگر عالمان |
| اجازه روایت به | محمدرضا و حسن، محمدصالح بن محمدباقر رضوی، محمدفاضل بن محمدمهدی مشهدی، نورالدین جزایری و دیگران |
| تألیفات | وسائل الشیعه، أمل الآمل، إثبات الهداة، الفوائد الطوسیة و آثار دیگر |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| سیاسی | شیخالاسلامی خراسان و قاضیالقضاتی در دوره شاه سلیمان صفوی |
| اجتماعی | تدریس و تربیت شاگردان در مشهد |
محمد بن حسنبن علی بن محمد بن حسین (۱۰۳۳-۱۱۰۴ق) معروف به شیخ حُرّ عامِلی، محدث و فقیه شیعۀ امامیه در سدۀ یازدهم قمری و نگارندۀ کتاب وسائل الشیعه است. او عالمی اخباری و باورمند به درستی همۀ احادیث کتب اربعه بود. شیخ حر به صاحب وسائل نیز شهرت دارد. امامخمینی برای آثار شیخ حر عاملی، بهویژه وسائل الشیعه ارزش قائل بود و در برخی از آثار خود به آنها ارجاع داده است.
زندگی شخصی و علمی
شیخ حر در شب جمعه ۸ رجب سال ۱۰۳۳ق برابر با ۷ اردیبهشت ۱۰۰۳ش در روستای مشغره در منطقه جبل عامل لبنان زاده شد.[۱] پدرش، حسنبن علی شخصیتی فاضل، ادیب، فقیه و تکیهگاه مردم بود.[۲] نسب وی با ۳۶ واسطه به حر بن یزید ریاحی میرسد.[۳] خاندان وی به «آل حر» شهرت داشتند.[۴] شیخ حر خواندن و نوشتن را از همان منطقه جبل عامل آغاز کرد. سپس برای دانشاندوزی به منطقۀ جباع رفت و از علمای آنجا بهره برد. ازجمله استادان او در زادگاهش: پدرش حسن بن علی، عمویش شیخ محمد بن علی حُر، جد مادری، شیخ عبدالسلام بن محمد حُر و دیگر عالمان بهنام منطقه بودند.[۵]
شیخ حسین بن حسن ظهیری در منطقۀ جبع، نخستین شیخِ اجازهی حر عاملی بود که در ۱۰۵۱ق. به او اجازه روایت داد.[۶] علامه مجلسی از دیگر استادان برجستۀ اوست است که شیخ حُرّ در کتاب امل الآمل بسیار از او حدیث نقل کرده است.[۷] حر عاملی، علاوه بر ظهیری، از کسان بسیاری اجازه روایت داشته است، از جمله از علی بن محمود عاملی، که طریق اتصال روایی حر عاملی به برخی عالمان جبل عامل بوده است.[۸]
مجلس درس حر عاملی نیز بسیار پر رونق بوده است. شاگردان بسیاری، بهویژه در دوران اقامت در مشهد، پرورش داد.[۹] ازجمله شاگردان و کسانی که از حر اجازه روایت داشتند، این اشخاص بودند: دو فرزندش، محمدرضا و حسن، سیدمحمدصالح بن محمدباقر رضوی،[۱۰] محمدفاضل بن محمدمهدی مشهدی،[۱۱] نورالدین جزایری،[۱۲] محمود بن عبدالسلام بحرانی، محمدصالح قزوینی، و مهذبالدین احمد بن عبدالرضا بصری.[۱۳]
شیخ حر عاملی همزمان با شاگردپروری، به نگارش آثار گرانبهایی نیز دست زد. دهها عنوان کتاب و مجموعه اشعار از او باقی است.[۱۴] شماری از آثار او هماکنون نیز مورد استفادۀ حوزههای علمیه شیعه است. مهمترین اثر او، کتاب «وسائل الشیعه» است که از زمان نگارش تاکنون، همواره مورد توجه و عنایت فقها و مجتهدان شیعه قرار گرفته است. این کتاب شامل احادیث منابع روایی شیعه مانند کتب اربعه و دیگر منابع حدیثی در مباحث فقهی است.[۱۵] این اثر به دلیل اهمیت و جایگاه آن دارای شروح، معاجم، تلخیص و ترجمههایی است.[۱۶]
شیخ حر عاملی عالمی اخباری بوده که معتقد به صحت تمام احادیث کتب اربعۀ شیعه است. برای اثبات این ادعا، در بخش پایانی کتاب وسائل الشیعه بیش از بیست دلیل ذکر کرده است.[۱۷] یکی از مهمترین کتابهایی که بیانگر اعتقاد و آرای شیخ حر است؛ کتاب «فوائد الطوسیه» نام دارد.[۱۸] شیخ حر در میانسالی سفر بسیار میکرد. هنگامی که چهل ساله (۱۰۷۳ق) بود، برای زیارت عتبات عالیات از جبل عامل به عراق رفت و از آنجا برای زیارت امام رضا(ع) عازم مشهد گشت. او چون مشهد را جای مناسبی برای زندگی یافت، در آنجا ماندگار شد.[۱۹] پس از این هم به سفر رفت. ازجمله به اصفهان رفت و با علمای آنجا دیدار کرد. دربار شاه سلیمان صفوی نیز از او دعوت کرد. شاه سلیمان صفوی، منصب قاضیالقضاتی و شیخالاسلامی خراسان را بدو سپرد.[۲۰]
وفات
شیخ حر عاملی در سهشنبه، ۲۱ رمضان ۱۱۰۴ق برابر با ۶ خرداد ۱۰۷۲ش در ۷۱ سالگی در مشهد درگذشت و در ایوان یکی از حجرههای حرم امام رضا(ع) (این حجره اکنون در صحن انقلاب قرار دارد) به خاک سپرده شد.[۲۱]
جایگاه شیخ حر عاملی نزد امامخمینی
امامخمینی در رویآورد علمی ـ پژوهشی و شاگردپروری خود به آثار علمی شیخ حر عاملی توجه داشته و از آنها بسیار بهره گرفته است. ایشان در بسیاری از آثار خود، بهویژه از وسائل الشیعه بهره گرفته و به آن ارجاع داده است. تاآنجا که یک جستجو در مجموعه آثار ۵۰ جلدی امامخمینی نشان میدهد بیش از ۵۰۰۰ بار به وسائل الشیعه ارجاع و یا از آن نام برده شده است.[۲۲] حتی برخی از شاگردان امامخمینی در خاطرات خود بیان کردهاند که هنگامی که ایشان برای تدریس میآمد، کتاب وسائل الشیعه همراهشان بود.[۲۳]
پانویس
- ↑ حر عاملی، امل الآمل، ج۱، ص۱۴۱.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ج۵، ص۲۱۲.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ج۲، ص۴۹۴.
- ↑ حر عاملی، امل الآمل، ج۱، ص۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۷، ص۱۰۷-۱۱۱؛ حر عاملی، اثبات الهداة، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۲۱؛ حر عاملی، امل الآمل، ج۱، ص۴۷ـ۵۱، ۱۰۷، ۱۳۴ و۱۴۱.
- ↑ حر عاملی، املالآمل، ج۱، ص۷۰؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۷، ص۱۰۴ و ۱۰۹.
- ↑ حر عاملی، املالآمل، ج۱، ص۱۳۴.
- ↑ حر عاملی، املالآمل، ج۱، ص۱۳۴.
- ↑ حر عاملی، امل الآمل، ج۱، ص۷۹؛ بحرانی، لؤلؤة البحرین، ج۱، ص۵۱.
- ↑ حر عاملی، اجازة الحرّ العاملی، ج۱، ص۲۰۴-۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۷، ص۱۰۷-۱۲۱,
- ↑ جزایری، الاجازة الکبیرة، ج۱، ص۶۷.
- ↑ بصری، فائق المقال، ج۱، ص۳۵۳؛ جزایری، الاجازة الکبیرة، ج۱، ص۹۰-۹۱.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ج۱، ص۲۷۱، ج۲، ص۵۰۶، ج۷، ص۲۴۶؛ الفوائد الطوسیة، ص۶؛ افندی، ریاض العلماء، ج۵، ص۷۵؛ شهداء الفضیلة، ص۲۱۰.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۴ق، مقدمه تحقیق، ص۸۴.
- ↑ «نرمافزار آثار شیخ حر عاملی»،مرکز علوم کامپیوتری نور.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۹۶-۱۰۴.
- ↑ مدیر شانهچی، علم الحدیث، ص۸۸ و ۸۷.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۱۴ق، ج۱، مقدمه تحقیق، ص۷۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۷، ص۱۰۷ - ۱۱۱؛ حر عاملی، اثبات الهداة، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۲۱؛ حر عاملی، امل الآمل، ج۱، ص۴۷ـ۵۱.
- ↑ حر عاملی، اثبات الهداة، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۲۱.
- ↑ امامخمینی، مجموعه آثار امامخمینی، موسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی.
- ↑ خاطرات آیتالله شیخ یوسف صانعی، آرشیو موسسه.
منابع
- افندی، عبدالله بن عیسی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم، مطبعة الخیام، بیتا.
- امامخمینی، مجموعه آثار امامخمینی، موسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- امین عاملی، سیدمحسن، اعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف، بیتا.
- آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
- بحرانی، یوسف بن احمد، لؤلؤةالبحرین، قم، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، بیتا.
- بصری، احمد بن عبدالرضا، فائقالمقال فیالحدیث و الرجال، چاپ محمود نظری، تهران ۱۳۸۱ش.
- جزایری، عبدالله بن نورالدین، الاجازةالکبیرة، قم، چاپ محمد سمامیحائری، ۱۴۰۹ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، «اجازةالحرّ العاملی»، چاپ قیس عطّار، فصلنامۀ علومالحدیث، ش۱۹، محرّم ـ جمادیالآخره ۱۴۲۷ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت، موسسة الاعلمی، ۱۴۲۵ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، الفوائد الطوسیة، قم، چاپ مهدی لاجوردی حسینی و محمد درودی، ۱۴۰۳ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، املالآمل، بغداد، چاپ احمدحسینی، ۱۹۶۵م.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
- خاطرات آیتالله شیخ یوسف صانعی، آرشیو موسسه تنظیم و نشر آثار امامخینی، قم.
- علامه امینی، عبدالحسین شهداء الفضیلة، بیروت، موسسه الوفا، ۱۳۵۵ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مدیر شانهچی، کاظم، علم الحدیث، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۲ش.
- مروّه، علی، التشیع بین جبل عامل و ایران، دمشق، ریاض الرئیس، بیتا.
- موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانی، قم، مؤسسة الامامالصادق، ۱۴۱۸ـ۱۴۲۴ق.
- «نرمافزار آثار شیخ حر عاملی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
نویسنده: محسن آقایی قمصری