آستان قدس رضوی
آستان قدس رضوی محل دفن امام رضا(ع) است که در شهر مشهد واقع شده است. حرم امام رضا(ع) در طول نهضت امامخمینی محل بسیاری از مبارزهها و تحصنها و اعتراضها علیه رژیم پهلوی بوده است. یکی از دردناکترین حوادث منتهی به انقلاب در حرم مطهر، حمله و هجوم نیروهای نظامی به اعتراضات در داخل حرم در روز ۲۹ آبان سال ۵۷ بود که منجر به شهادت عدهای از زائرین شد.
مردم مشهد جشن ورود امام در ۱۲ بهمن ماه و همچنین جشن پیروزی انقلاب اسلامی را در حرم مطهر امام رضا(ع) برگزار کردند. امامخمینی پس از پیروزی انقلاب اسلامی عباس واعظ طبسی را به سرپرستی آستان قدس رضوی منصوب کرد.
معرفی و تاریخچه
آستانِ قدسِ رضوی، حرم مطهر امام رضا(ع) در مشهد و مجموعهٔ بیوتات وابسته به آن، موقوفات و تشکیلات اداری تابع است.[۱] درباره تاریخچه مرقد امام رضا(ع) گفته شده مأمون عباسی (د ۲۱۸ق) پیش از شهادت امام رضا(ع)، قبهای بر فراز قبر هارون ساخته بود که امام(ع) نیز زیر همان قبه به خاک سپرده شد. پس از آن تا روزگار دیلمیان، از تجدید بنا یا مرمت حرم مطهر نشانهای در دست نیست. دیلمیان که امیرانی شیعی بودند، بقعهٔ نخستین را به پارهای تزیینات آراستند و در روزگار آنان زیارت حرم رضوی رواج یافت. حرم مطهر امام رضا(ع) تا دوره تیموریان فراز و فرود زیادی داشت. از دوره تیموریان، در روزگار شاهرخ تیموری، همسر او، گوهرشاد، آثار ارزندهای در حرم مطهر و اطراف آن احداث کرد، ازجمله دو رواق دارالحُفّاظ و دارالسیاده و مسجد گوهرشاد را در ۸۲۱ق ساخت. پس از آن، صفویان در توسعه و تکمیل آستان قدس آثار ارزندهای برجای گذاشتند.[۲] همچنین بسیاری از ساخت صحنها مانند دارالسعاده و دارالذکر، و مرمتها و بازسازیها نیز در دوره قاجار انجام گرفته است.[۳] پس از روزگار قاجار، شماری از بناهای آستان قدس و خود ضریح مطهر مرمت، و ساختمانهای جدیدی نیز بنیاد شد. از اقدامات دیگری که در این دوره انجام گرفت، ایجاد ساختمان بزرگ موزه و کتابخانه و ساختمان اداری و توسعهٔ خیابانهای اطراف حرم است.[۴]
پس از انقلاب اسلامی مجموعهٔ حرم امام رضا(ع) تحولات وسیع و بزرگی یافت؛ صحنهای جمهوری اسلامی، قدس، جامع پیامبر اعظم (رضوی)، رواقهای دارالولایه، دارالحکمه و امامخمینی، دانشگاه رضوی و ساختمان جدید کتابخانه، موزه و مهمانسرای آستان قدس، از جمله آثار این دوره برشمرده شده است.[۵]
محوریت حرم مطهر در نهضت امامخمینی
بررسی تاریخ معاصر نشان از آن دارد که مردم مشهد همواره حرم مطهر امام رضا(ع) را کانون مبارزه علیه استبداد و استکبار قرار میدادند. در دوران رضاخان، حرم مطهر امام رضا(ع) محلی برای دادخواهی مردم محسوب میشد، که مهمترین آن قیام گوهرشاد است.[۶] واقعه مسجد گوهرشاد اعتراض مردم مشهد به قانون یکسانسازی لباس توسط حکومت پهلوی اول بود که منجر به سرکوب خونین مردم توسط حکومت شد. این اتفاق در مسجد گوهرشاد در حرم امام رضا(ع) اتفاق افتاد.[۷] امامخمینی چندین بار در سخنان خود از واقعه مسجد گوهرشاد به «قتلعام» یاد کرده است.[۸]
با آغاز نهضت امامخمینی، مردم در مواقع حساس نهضت و برای گسترش مبارزات خود، حرم مطهر امام رضا(ع) را بهترین مکان برای مبارزه میدانستند. از سوی دیگر رژیم که پی به تأثیر حرم امام رضا(ع) در مبارزه مردمی برده بود، سعی میکرد در مواقع حساس و بزنگاههای نهضت مانع از ورود مردم به حرم بشود. به دنبال تبعید امامخمینی، علمای مشهد تصمیم گرفتند در مسجد گوهرشاد صدای اعتراض خود را به گوش جهانیان برسانند که با کنترل شدید از پیش تعیین شده، این جلسه لغو شد.[۹] علیرغم ایجاد این فضای پلیسی، شواهد فراوانی از رجوع و تحصن مردم در حرم مطهری رضوی در طول نهضت امامخمینی وجود دارد که این روند در روزهای منتهی به انقلاب گسترده میشد به طوری که مردم مشهد بخشی از راهپیمایی و تظاهرات خود را در حرم مطهر برپا میکردند.[۱۰]
در آبان ۱۳۵۷، هجوم مأموران رژیم پهلوی به حرم مطهر، موجب تشدید روند مبارزاتی مردم مشهد شد. در روز ۲۹ آبان این سال، تلاش رژیم شاه برای سرکوب تظاهرات مردم در صحن عتیق، سبب شهادت عدهای از زائران حرم رضوی شد و بخشهایی از ساختمان ضلع جنوبی این صحن نیز، هدف گلوله قرار گرفت.[۱۱] علاوه بر این در بهمن ماه ۵۷ و آستانه ورود امامخمینی از پاریس به ایران، جامعه روحانیت مبارز مشهد، در اعتراض به ممانعت دولت بختیار از بازگشت امامخمینی به میهن، در حرم مطهر تحصن کرده و در تاریخ یازدهم بهمن، بیانیه خود دربارهٔ ادامه اعتصاب را منتشر کردند. محل تحصن تالار تشریفات و دارالزهد مبارکه بود. به تدریج اقشار مختلف مردم همراه با دسته گلها و پلاکاردهایی وارد حرم مطهر شده و همبستگی خود را با متحصنین اعلام کردند.[۱۲]
مردم مشهد همچنین جشن ورود امام در ۱۲ بهمن ماه را نیز در حرم مطهر برگزار کردند؛ در این روز از مقابل مدرسه نواب تا صحن امامخمینی در حرم مطهر رضوی بین مردم نقل و شیرینی توزیع شد. تحصن علما در صحن حرم مطهر نیز با شعار «صل علی محمد، رهبر ما خوش آمد» پایان یافت. همچنین به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی مردم مشهد به حرم مطهر آمده و این پیروزی را جشن گرفتند.[۱۳]
امامخمینی و زیارت امام رضا(ع)
در روایات برای زیارت امامرضا (ع) ارزش و پاداش بسیاری ذکر شدهاست.[۱۴] از زمانی که امامرضا (ع) در طوس دفن شد، مسلمانان به زیارت ایشان گرایش نشان دادند و از آنجاکه امام رضا(ع) تنها امام مدفون در ایران است، حرم آن حضرت میعادگاه مردم سراسر کشور بوده و هر سال میلیونها زائر به مشهد سفر میکنند.[۱۵] امامخمینی نیز زیارت امام رضا(ع) را دارای فضیلت و امری محبوب شمرده[۱۶] و نذر برای زیارت آن حضرت را مشروع و عمل به آن را لازم دانسته[۱۷] و خدمت به زائران حضرت رضا(ع) را نیز امری پسندیده شمرده است.[۱۸] ایشان خود پیش از انقلاب اسلامی ایران، ازجمله در تابستان ۱۳۲۷،[۱۹] به زیارت امام رضا(ع) رفت.[۲۰] ایشان در یکی از سفرهای زیارتی به مشهد هر روز پس از زیارت زودتر از دیگران به خانه برمیگشت و مقدمات پذیرایی از دیگران را فراهم میکرد و معتقد بود ثواب خدمت به زائران امام رضا(ع) از زیارت و دعا کمتر نیست.[۲۱] ایشان پس از انقلاب اسلامی ایران آرزوی زیارت امامرضا (ع) را داشت؛ چنانکه در آبان ۱۳۵۸ در دیدار با اعضای کمیته انقلاب اسلامی خراسان، زیارت حضرت را از آرزوهای خود خواند؛ اما در پاسخ دعوت از ایشان برای زیارت به علت پارهای از مشکلات عذر خواست.[۲۲]
در سال ۱۳۶۶ش امامخمینی وصیتنامه خود را برای نگهداری به آستان قدس رضوی تحویل داد.[۲۳] همچنین امامخمینی دفن در کنار مرقد امام رضا(ع) را دارای فضیلت میدانست.[۲۴]
تولیت آستان پس از انقلاب اسلامی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، امامخمینی در نخستین حکم خود، در ۲۵/۱۱/۱۳۵۷ عباس واعظ طبسی را به سرپرستی آستان قدس رضوی منصوب کرد و از وی خواست با کمال جدیت و بهطور دقیق حفاظت از متعلقات آنجا بهویژه کتابخانه و خزینه و محتویات ضریح مقدس و موقوفات و سایر آنچه مربوط به آن آستان مقدس است را به عهده بگیرد و از حیف و میل اموال جلوگیری کند.[۲۵] امامخمینی در ۱۵/۱/۱۳۵۹ ضمن قدردانی، ستایش و تأکید بر اینکه واعظ طبسی مورد اعتماد است، حکم انتصاب او به سمت تولیت آستان قدس رضوی را صادر و افزود هیچیک از نهادهای جمهوری اسلامی مانند جهاد سازندگی و همچنین وزارت ارشاد ملی یا اشخاص عادی، حق دخالت در موقوفات و سایر متعلقات آستان قدس را ندارد.[۲۶] از اقدامات اساسی واعظ طبسی در دوره مدیریت خود در این سمت تلاش در بازسازی حرم امامرضا(ع) و ساماندهی اطراف آن ازجمله احداث صحن قدس و صحن جمهوری اسلامی در حرم رضوی، گسترش اطراف حرم، احداث بنای دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ساختمان کتابخانه مرکزی، مراکز فرهنگی و پژوهشی، دارویی و درمانی، احیای اراضی مزروعی و کشاورزی، عمرانی و آبادی رقبات موقوفه بود.[۲۷]
امامخمینی پس از پیروزی انقلاب اسلامی در دیدار با تولیت و کارکنان آستان قدس رضوی و جمعی از مردم مشهد، آستان قدس رضوی را مرکز ایران و مرقد امامرضا(ع) را محل توجه فرشتگان خدا شمرد و ابراز امیدواری کرد خداوند همه را از خدمتگزاران آستان قدس رضوی قرار دهد و مجاوران استان خراسان و خدمتگزاران آن را مردمانی خوشبخت و همه قدرتها را نیازمند به توجه خاص حضرت رضا(ع) دانست و همه کارگزاران حکومت و نهادها را خدمتگزاران آستان مقدس رضوی شمرد.[۲۸]
در سال ۱۳۶۱ تولیت آستان قدس در نامهای به امامخمینی پیشنهاد کرد بازسازی شهر هویزه خوزستان که در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به دست متجاوزان ویران شده بود بر عهده آستان قدس رضوی قرار گیرد. ایشان ضمن موافقت تأکید کرد در ترمیم خرابیهای صدام کافرکیش، کسی از تولیت و خدمتگزار آستان قدس سزاوارتر نیست و خداوند را بر جایگزینی متولیانی مانند واعظ طبسی که به جای ظلمت و خیانت نمایندگان نظام پهلوی، نور و امانت میافشاند، سپاس گفت.[۲۹] همچنین امامخمینی در پاسخ به نامه واعظ طبسی در ۱۷/۳/۱۳۶۷ از وی خواست ضمن رسیدگی به امور آستانه مقدسه امامرضا (ع) بدون کوچکترین گذشتی برابر نظر واقفان در مورد موقوفاتِ حضرت عمل کند و با هماهنگی با دیگر مسئولان آن دیار مقدس، تمامی موقوفات امامرضا (ع) بهطور جدی حفظ شوند و از مسئولان ذیربط نیز درخواست کرد در جهت خدمت به مستمندان و فقرا و تحصیل رضایت خداوند کمک لازم را در هر موردی که تولیت آستان قدس لازم دارد، انجام دهند.[۳۰]
مدفونان
حرم امام رضا(ع) محل دفن بسیاری از عالمان دینی و دانشمندان و رجال سیاسی و… است. سید عبدالله شیرازی، محمدتقی آملی، سید علیاکبر ابوترابیفرد، محمد امامی کاشانی، محمدتقی جعفری، سیدحسین خادمی اصفهانی، ابوالقاسم خزعلی و سید حسن طباطبایی قمی از جمله روحانیون و عالمان دوره معاصر و شاگردان و همراهان امامخمینی هستند که در حرم امام رضا(ع) دفن شدهاند.[۳۱]
برخی شهدای انقلاب اسلامی، برخی شهدای انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی، برخی شهدای جنگ تحمیلی ازجمله شهیدانی هستند که در حرم رضوی مدفونند.[۳۲]
پانویس
- ↑ سجادی، «آستان قدس رضوی»، ج۳، ذیل مدخل.
- ↑ سجادی، «آستان قدس رضوی»، ج۳، ذیل مدخل.
- ↑ عالمزاده، حرم رضوی به روایت تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۳۴.
- ↑ سجادی، «آستان قدس رضوی»، ج۳، ذیل مدخل.
- ↑ رجبی قدسی، «حرم مطهر»، ص۳۴۶.
- ↑ «نقش محوری حرم امام رضا(ع) در مبارزات مردمی»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ شیرودی، جنبشها و نهضتهای سیاسی اسلام معاصر، ص۴۵.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۲، ص۳۶۳ و ۳۶۴، ج۳، ص۲۶۱، ج۵، ص۹۳.
- ↑ «نقش محوری حرم امام رضا(ع) در مبارزات مردمی»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «۲۹ آبان ۵۷ یادگاری خونین بر دیوارهای حرم رضوی(ع)/ یورش به سنگر روشنگری مشهد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «مروری بر نقش محوری حرم مطهر امام رضا(ع) در انقلاب اسلامی ۱۳۵۷»، روزنامه قدس.
- ↑ «نقش محوری حرم امام رضا(ع) در مبارزات مردمی»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «نقش محوری حرم امام رضا(ع) در مبارزات مردمی»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ کلینی، کافی، ج۴، ص۵۸۴ و ۵۸۵؛ عطاردی، مسند الامامالرضا (ع)، ج۱، ص۱۴۳ و ص۱۴۹.
- ↑ دخیل، ائمتنا، ج۲، ص۷۷؛ علیزاده و ناصری، منصب تولیت، ص۴۱.
- ↑ حسینی، مردان علم در میدان عمل، ۷/۱۷۰.
- ↑ امامخمینی، استفتائات، ج۲، ص۲۷۴ و ص۲۷۵.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۶، ص۱۵۶.
- ↑ ذاکری، طلوع خورشید، ص۱۲۰–۱۲۱.
- ↑ محمدی ریشهری، زمزم عرفان، ۲۱۶–۲۱۷.
- ↑ حسینی، مردان علم در میدان عمل، ۷/۱۷۰.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۰، ص۴۵۸.
- ↑ امامخمینی، وصیتنامه، ص۳.
- ↑ امامخمینی، استفتائات، ۲/۴۰۴–۴۰۵.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۶، ص۱۴۳.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۲، ص۲۲۴.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۵۹.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۶، ص۳۸۷.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۶، ص۲۵۶.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۶۰ و ص۶۱.
- ↑ مشهدالرضا(ع) ؛ خانه آخرت ناموران جهان اسلام، شهرآرانیوز.
- ↑ حرم مطهر امام رضا(ع) کانون جهاد و شهادت، خبرگزاری دفاع مقدس.
منابع
- «۲۹ آبان ۵۷ یادگاری خونین بر دیوارهای حرم رضوی(ع)/ یورش به سنگر روشنگری مشهد»، خبرگزاری مهر، انتشار: ۲۹ آبان ۱۳۹۲ش، بازدید: ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، وصیتنامه سیاسیالهی امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ بیست و نهم، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، استفتائات، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۲ش.
- حسینی، سیدنعمتالله، مردان علم در میدان عمل، قم، بینا، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
- حرم مطهر امام رضا(ع) کانون جهاد و شهادت، خبرگزاری دفاع مقدس، بازدید: ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- دخیل، علی محمد، ائمتنا، بیروت دارالمرتضی، چاپ پانزدهم، ۱۴۲۵ق.
- ذاکری، علیاکبر، طلوع خورشید، سالشمار زندگانی امامخمینی قدس سره، قم، بوستان کتاب، چاپ دوم، ۱۳۹۱ش.
- رجبی قدسی، محسن، «حرم مطهر»، در دائرة المعارف آستان قدس رضوی (ج۱: آ-س)، مشهد، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، ۱۳۹۳ش.
- سجادی، صادق، «آستان قدس رضوی»، دانشنامه ایران، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- شیرودی، مرتضی، جنبشها و نهضتهای سیاسی اسلام معاصر، زمزم هدایت وابسته به پژوهشکده علوم اسلامی امام صادق (ع)، بیتا.
- عالمزاده، بزرگ، حرم رضوی به روایت تاریخ، مشهد، بهنشر (انتشارات آستان قدس رضوی)، ۱۳۹۵ش.
- عطاردی، عزیزالله، مسند الامامالرضا (ع)، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- علیزاده بیرجندی، زهرا و اکرم ناصری، منصب تولیت و عوامل مؤثر بر عملکرد متولیان آستان قدس رضوی در عصر قاجار، مجله تاریخ نامه ایران، شماره ۶، ۱۳۹۲ش.
- محمدی ریشهری، محمد، زمزم عرفان، قم دارالحدیث، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
- کلینی، محمدبنیعقوب، الکافی، تصحیح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- «مروری بر نقش محوری حرم مطهر امام رضا(ع) در انقلاب اسلامی ۱۳۵۷»، روزنامه قدس، انتشار: ۱۳ بهمن ۱۴۰۱ش، بازدید: ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- مشهدالرضا(ع) ؛ خانه آخرت ناموران جهان اسلام، شهرآرانیوز، بازدید: ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «نقش محوری حرم امام رضا(ع) در مبارزات مردمی»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، انتشار:۲۱ تیر ۱۴۰۱ش، بازدید: ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ش.