معلول
معلول، به معنای کار و فعل فاعل است که هیچ استقلال و هویتی از خود ندارد. امامخمینی در تحلیل معلول در نظام فلسفی خویش به هویت عین ربطی و رابطه آن با علت پرداخته است.
اهمیت و جایگاه معلول
معلول در اصطلاح فلسفی به معنای کار و فعل فاعل است که هیچ استقلال و هویتی جز جعل و تعلق ندارد.[۱] یکی از مباحث مهم در فلسفه، بحث از معلول و جایگاه آن در نظام هستی است. فلاسفه مشاء در بیان رابطه علیت و معلولیت، معلول را امری مستقل میدانند که وجودی فی نفسه و در مقابل علت دارد. طبق این مبنا، علت وجودی مغایر با معلول پیدا میکند و همین امر منشاء کثرت موجودات تلقی میشود، امّا در نگاه حکمت صدرایی معلول هویتی عین ربطی دارد که هیچ گونه استقلالی از خود ندارد.[۲]
امامخمینی نیز در آثار خویش با تحلیل معلول در نظام فلسفی و رابطه آن با علت، به حقیقت و ملاک نیازمندی معلول پرداخته و همسو با حکمت متعالیه هویت معلول را هویتی عین ربطی و از شئونات علت میداند.[۳]
وجود ربطی معلول
درباره حقیقت و چیستی معلول، میان حکمای الهی اختلاف است. فلاسفه پیشین معتقدند هر معلولی نسبت به علت فاعلی خود، وجود رابطی دارد؛ یعنی معلول در خارج در عین ارتباط ذاتی و جداناپذیر به علت خود، واقعیتی فی نفسه و مغایر با علت خود دارد؛ اما در حکمت متعالیه، وجود معلول از آنجا که هویتی عین الربطی دارد؛ ازاینرو، در برابر علت خود، از سنخ وجود رابط است نه رابطی؛ یعنی معلول، پرتوی از وجود علت، عین ربط و وابستگی به آن است. طبق این بیان، معلول از سنخ وجود نیست بلکه از ظهورات و شئونات علت میباشد.[۴]
امامخمینی نیز حقیقت معلول را در مقایسه با علت، وجود ربطی و فی غیره میداند که به سبب ارتباط آن با علت و با حیثیت تقیدی او وجود مییابد. امامخمینی معلول را وجود ربطی به معنای اضافه اشراقی میداند که صرف ربط و محض فقر میباشد.[۵]
امامخمینی نظام علی و معلولی و سبب و مسبب را به واسطه دوگانگی و تعددی که دارد چندان برخاسته از متون دینی نمیداند و با ارجاع علیت به تشأن و ظهور و تجلی و با نفی حقیقی وجود معلول، بر عین ربط بودن آن تاکید میکند. تحلیل دقیق هویت معلول در نگاه امامخمینی این نتیجه را به دنبال دارد که معلول عین وابستگی و عین الربط به علت میباشد. امامخمینی با استناد به آیه: «ان من شیء الا عندنا خزائنه وما ننزله إلا بقدر معلوم» علت را باطن معلول میداند و معلول را رقیقه و شئون و تجلی علت میداند.[۶]
ملاک نیازمندی معلول
یکی از مسائل مهم در فلسفه و کلام اسلامی، مسئله ملاک نیازمندی معلول به علت است. برخی متکلمان، ملاک را حدوث اشیاء میدانند و لکن فلاسفه اسلامی ملاک نیازمندی معلول را امکان ماهوی معلول میدانند.[۷]
امامخمینی با نقد کلام متکلمان و برخی فلاسفه اسلامی، ملاک نیازمندی معلول را امکان فقری یا وجود ربطی معلول میداند که همان تعلق و وابستگی معلول به علت خود میباشد، بگونهای که در برابر علت، هیچ گونه استقلالی ندارد، از این جهت تمام معالیل و ممکنات در برابر خدای سبحان فقر محض هستند. امامخمینی معتقد است معلول از علت جدا نیست، بلکه معلول، وجود تنزل یافته علت است؛ یعنی وجود معلول، ظل وجود علت است و همان گونه که ظل همواره متقوم به وجود ذی ظل است، معلول نیز همیشه متقوم به وجود علت تامه است و این همان ملاک فقری و نداری معلول است؛ زیرا طبق مبنای عرفانی، معلول در هر لحظه تجلی جدیدی است و هر تجلی، به متجلی نیاز دارد.[۸]
پانویس
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۲، ص۳۰۰؛ مجموعه رسائل فلسفی، ص۱۷۲.
- ↑ ابنسینا، الهیات شفاء، ص۲۵۷-۲۵۷؛ طوسی، شرح الاشارات والتنبیهات، ج۳، ص۱۱۶-۱۱۹؛ ملاصدرا، الحکة المتعالیه، ج۱، ص۷۸-۸۲؛ ج۲ می۱۲۷؛ مجموعه رسائل، ص۱۷۲؛ طباطبائی، نهایة الحکمه، ص۱۵۶-۱۵۷.
- ↑ امامخمینی، آداب الصلاة، ص۳۱۲-۳۱۳؛ الطلب و الاراره، ص۳۲ و ۷۰؛ التعلیقة علی الفوائد الرضویه، ص۱۱۷؛ تفسیر سوره حمد، ص۱۷۷؛ تعلیقات علی شرح فصوص الحکم ومصباح الانس، ص۳۰۳؛ شرح چهل حدیث، ص۷۰؛ تقریرات فلسفه، ج۱، ص۲۴۱؛ ج۲، ص۱۷۹.
- ↑ ابنسینا، الهیات شفاء، ص۲۵۷-۲۸۸؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۱، ص۳۳۰؛ ج۲ ص۳۰۵؛ جوادی آملی، رحیق مختوم، ج۴، ص۳۹۴-۳۹۵.
- ↑ امامخمینی، الطلب و والإراده، ص۷۰-۷۳؛ آداب الصلاة، ص۹۵، ۲۵۱ و ۳۱۹؛ تقریرات فلسفه، ج۱، ص۲۴۱، ج۲، ص۱۷۹-۱۸۰؛ شرح چهل حدیث، ص۷۰.
- ↑ امامخمینی، تعلیقات علی شرح قصوص الحکم و مصباح الانس، ص۳۰۳-۳۰۴؛ تفسیر سوره حمد، ص۱۷۷-۱۷۹؛ الطلب الارده، ص۳۲؛ التعلیقة علی الفوائد الرضویه، ص۱۱۷؛ صاحبی، انوار حکمت، ص۴۸۴-۴۸۶.
- ↑ تفتازانی، شرح المقاصد، ج۲، ص۱۳؛ طوسی، شرح الاشارات والتنبیهات، ج۳، ص۷۷-۸۲؛ لاهیجی، شوارق الالهام، ج۱، ص۳۵۸-۳۶۳؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ج۳، ص۲۵۲-۲۵۵.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۳۶-۴۰؛ ج۲؛ ص۴۹۲؛ ج۳، ص۴۲۵؛ آداب الصلاة، ص۳۱۹-۳۲۰.
منابع
- ابنسینا، حسینبن عبدالله، الهیات الشفاء، قم، مکتبة المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، التعلیقه علی الفوائد الرضویه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، الطلب والاراده، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۴۲۱ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، قم، پاسدار اسلام، ۱۴۱۰ق.
- امامخمینی، سیدروحالله، تفسیر سوره حمد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- تفتازانی، سعیدالدین، شرح المقاصد، تصحیح عبدالرحمان عمیره، قم، شریف رضی، ۱۴۰۹ق.
- جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم، قم، اسراء، ۱۳۸۶ش.
- صاحبی، باقر، انوار حکمت ، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۴ش.
- طباطبائی، محمدحسین، نهایة الحکمه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۲ش.
- طوسی، خواجه نصیرالدین، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغة، ۱۳۷۵ش.
- لاهیجی، عبدالرزاق، شوارق الالهام، قم، نشر مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۴۲۵ق.
- ملاصدرا، مجموعه رسائل فلسفی، تهران، حکمت، ۱۳۷۵ش.
- ملاصدرا، محمدبنابراهیم، الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
نویسنده: باقر صاحبی