منازلالسائرین (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| عنوان | منازل السائرین |
| نامکتاببهفارسی | منازل السائرین |
| نویسنده | خواجه عبدالله انصاری |
| موضوع | عرفان عملی، سیر و سلوک |
| سبک | عرفانی |
| زبان | عربی |
| اطلاعات نشر | |
| نوع رسانه | کتاب |
منازلالسائرین، کتابی از خواجهعبدالله انصاری و از مهمترین آثار در زمینه عرفان عملی و سیر و سلوک است که در حوزههای علمیه تدریس میشود. در این کتاب پیرامون صد مقام که فرا روی سالک الیالله قرار دارد، بحث شده است.
امامخمینی به کتاب منازلالسائرین توجه داشته و از آن بهره برده است. ایشان ضمن خواندن این کتاب نزد استاد خویش محمدعلی شاهآبادی و تدریس آن برای افراد خاص، به بیان مقامات سلوکی و تحلیل منازل پرداخته و برخی مقامات صدگانه منازلالسائرین را نقد و بررسی کرده است.
اهمیت و جایگاه کتاب منازل السائرین
کتاب منازلالسائرین نوشته خواجهعبدالله انصاری از مهمترین آثار در زمینه عرفان عملی و سیر و سلوک است. این کتاب دارای متنی عرفانی است که در آن معارف بسیار عمیق در قالب عباراتی موجز به رشته تحریر درآمده است. مؤلف این کتاب نام تکتک منازل و مقامات را از آیات الهی اقتباس و گرفته است و در بیشتر موارد تناسب میان عنوان بابها و آیههای انتخابی ابتدای هر باب، از نگاه عرفانی عمیق مؤلف به آیات قرآن حکایت دارد. از جمله کارهای مهمی که خواجهعبدالله در کتاب در منازل السائرین انجام داده است،
دستهبندی دهگانه مقامات است که ویژگی خاصی به کتاب بخشیده است. این کار سبب شد که هر مقامی در جایگاه مناسب خود قرار گیرد. همچنین ایشان در مورد هر مقامی، یک آیه آورده و هر منزلی را در سه درجه عام، خاص و اخص تحلیل و تبیین کرده است. کتاب منازلالسائرین همواره مورد توجه علاقهمندان به عرفان عملی و سیر و سلوک بوده و به عنوان کتاب درسی در این زمینه تدریس میشد. یکی از نشانههای اهتمام اهل سلوک و ارباب معرفت به این کتاب، شروح متعددی است که برآن نوشته شده است.[۱]
امامخمینی نیز به کتاب منازلالسائرین توجه داشته و از آن بهره برده است. امامخمینی کتاب منازلالسائرین را نزد استاد خود آیتالله محمدعلی شاهآبادی خوانده است. میان امام و استادش شاهآبادی رابطه مرید و مراد برقرار بود و جلسه درس جنبه معنوی خاصی داشته است.[۲] امامخمینی کتاب منازلالسائرین را برای افراد خاصی تدریس کرده است.[۳]
امام در بیان مقامات سلوکی و تحلیل و بررسی آنها از کتاب منازل السائرین خواجهعبدالله متأثر بوده و در مواردی همسو با مشهور عرفا با توجه به مبانی معرفتی خویش به تحلیل مقامات و منازل سلوکی پرداخته است. البته ایشان در مواردی برخی آراء و مبانی خواجهعبدالله را در کتاب منازلالسائرین نقد و بررسی کرده است. اساساً در آثار عرفان عملی امامخمینی مراحل سیر و سلوک، مقامات، اسفار اربعه، فنا و شهودات سالکانه با توجه به کتاب منازلالسائرین سامان یافته است. عمدهترین مباحث عرفان عملی و مباحث منازل سلوکی را میتوان در آثاری چون سرّ الصلاة، آداب الصلاة، شرح چهل حدیث و شرح حدیث جنود عقل و جهل، از امامخمینی یافت.[۴]
تحلیل مقامات و منازل
درباره تعداد حالات و مقاماتی که سالک باید برای وصول به مطلوب نهایی خود طی کند، اختلافات زیادی در میان عارفان مسلمان وجود دارد، برخی نظیر شقیق بلخی منازل و مقامات را چهار منزل سلوکی معرفی میکند.[۵] و برخی دیگر نظیر ابوطالب مکی قائل به نُه مقام میباشند. و برخی نظیر عبدالرحمان سُلمی در کتاب درجات المعاملات قائل به چهل و چهار منزل میباشند.[۶] خواجهعبدالله در کتاب منازلالسائرین مقامات و منازل را در ده بخش اصلی گنجانده و هر یک از آن بخشها را به ده باب تقسیم کرده که در مجموع، یک صد باب میگردد.[۷]
امامخمینی نیز مقامات و منازل سلوکی را به اعتبارات و رویکردهای متفاوتی مورد بررسی قرار داده است. ایشان در کتاب چهل حدیث به صورت اجمال به مقامات سلوکی و اعتبارات گوناگون آن اشاره کرده است،[۸] امّا در برخی آثار دیگر خویش نظیر کتاب سرّ الصلاة مقامات سلوکی را به صورت مفصل و با توجه به رویکرهای متفاوتی مورد بررسی قرار داده است از جمله؛ اعتبار اول: به لحاظ ظاهر و باطن، مقامات را دارای دو مقام میداند، به اعتبار دوم و بر اساس تطابق عوالم با مراتب و تجلیات عرفانی، مقامات را دارای سه مقام میداند و به اعتبار سوم با توجه به تعینات خلقی و حقی مقامات سلوکی را چهار مقام میداند و به اعتبار چهارم با توجه به حضرات خمس مقامات را پنج مقام میداند و به اعتبار پنجم به اعتبار هفت شهر عشق و لطایف سبعه بطونی، مقامات را هفت مقام میداند و به اعتبار ششم مقامات را طبق کتاب منازلالسارین خواجهعبدالله صد مقام و منزل میداند و برخی از آنها را در آثار خویش شرح داده است.[۹]
نقد برخی مقامات سلوکی
امامخمینی در آثار خویش برخی مقامات صدگانه خواجهعبدالله انصاری را بررسی و نقد کرده است از جمله:
- مقام توکل: امامخمینی با توجه به سخن خواجهعبدالله در این زمینه معتقد است سالک إلیالله برای تصحیح مقام تو کل باید به نور معرفت، از اسباب ظاهری منقطع شده و از اسباب ظاهری طلب نکند نه اینکه عمل را ترک کند.[۱۰]
- مقام شکر: امامخمینی با نقل کلام خواجه عبدالله به تبیین حقیقت و ماهیت شکر پرداخته و نظر خواجهعبدالله را درباره مقام شکر که آن را از مراتب عامه میداند، نمیپسند بلکه مراتب نهایی آن را برای اولیای کمّل میداند که دارای مرتبهای جامع و حافظ همه مراتب ظاهری و باطنی هستند.[۱۱]
- مقام صبر: امامخمینی کلام خواجهعبدالله در باره صبر را نمیپسندد و معتقد است سالک تا از انانیت نفس خارج نشده و شروع به سفر الیالله نکند، صبر او در این مقام صبر لله نخواهد بود.[۱۲]
- مقام رضا: خواجهعبدالله جایگاه مقام رضا را پس از منزل صبرو پیش از منزل شکر میداند، امّا امامخمینی مرتبه رضا را از بزرگترین مقامات اهل محبت و فوق مقام تسلیم و پایینتر از مقام فنا میداند.[۱۳]
پانویس
- ↑ زرینکوب، جستجو در تصوف ایران، ص۷۷؛ انصاری، مقدمه کتاب صد میدان، ص۱۲؛ صفره، مبانی قرآنی منازل السائرین، ص۲۴۷-۲۵۰؛ شریفی، مبانی و اصول عرفان عملی در اسلام، ص۱۲۶-۱۲۸؛ کاشانی، شرح منازل السائرین، ص۶۱-۶۶؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۰۲-۴۰۳.
- ↑ مجتبیزاده، زندگی و مبارزات شهید مهدی شاهآبادی، ص۳۹؛ شاهآبادی، پا به پای آفتاب، ج۴، ص۲۵۶؛ صحیفه امام، ج۱۹، ص۴۲۷ و ج۲۱، ص۲۳۷؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۱۵.
- ↑ شاهآبادی، پا به پای آفتاب، ج۳، ص۱۹۵؛ صحیفه امام، ج۱۹، ص۴۲۷.
- ↑ سرّ الصلاة، ص۳-۴؛ شرح چهل حدیث، ص۹۸ و ۵۸۹؛ آداب الصلاة، ص۹۹؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۲۱؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۴۰۴ و ۵۰۴.
- ↑ بلخی، آداب العبادات، ص۱۰۶ و ۱۲۰.
- ↑ شریفی، چرائی اختلافات عارفان در تعداد و ترتیب مقامات سلوکی ص۳۶-۴۳.
- ↑ کاشانی، شرح منازل السائرین، ص۱۲۰-۱۲۹؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۵۰۱-۵۰۲.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۵۸۹-۵۹۰.
- ↑ امامخمینی، سرّ الصلاة، ص۳-۴؛ آداب الصلاة، ص۹۹ و ۳۵۳؛ تقریرات فلسفه، ج۳، ص۶۳؛ شرح چهل حدیث، ص۵۱۰ و ۶۲۵؛ صاحبی، اوج معرفت، ص۵۰۳-۵۰۴.
- ↑ امامخمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۲۱۴-۲۱۵.
- ↑ امامخمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۴۴-۳۴۶؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۸۴.
- ↑ امامخمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴۱۸.
- ↑ امامخمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۶۱-۱۶۲.
منابع
- امامخمینی، سیدروحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، سرّالصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۷ش.
- انصاری، قاسم، مقدمه کتاب صد میدان، تهران، طهوری، ۱۳۶۸ش.
- بلخی، شقیق، آداب العبادات، قم، نشر معارف، ۱۳۶۶ش.
- زرینکوب، عبدالحسین، جستجو در تصوف ایران، تهران، نشر امیرکبیر، ۱۳۸۰ش.
- شاهآبادی، نورالله، پا به پای آفتاب، تهران، نشر پنجره، ۱۳۸۰ش.
- شریفی، احمد حسین، چرائی اختلاف عارفان در تعداد و ترتیب مقامات سلوکی، فصلنامه حکمت عرفانی، ۱۳۹۲ش.
- شریفی، احمد حسین، مبانی و اصول عرفان عملی در اسلام، تهران، سمت، ۱۳۹۲ش.
- صاحبی، باقر، اوج معرفت، تهران، نشر عروج، ۱۳۹۸ش.
- صفره، حسین، مبانی قرآنی منازل السائرین، فصلنامه عرفان اسلامی، شماره ۵۹، ۱۳۹۸ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، شرح منازل السائرین، قم، نشر بیدار، ۱۳۸۵ش.
- مجتبیزاده، عبدالکاظم، زندگی و مبارزات شهید مهدی شاهآبادی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۴ش.
نویسنده: باقر صاحبی