وجوهات شرعی

وجوهات شرعی شامل خمس و زکات و بعضی از واجبات مالی می‌شود که فرد مکلف وظیفه دارد آن را در جای معین پرداخت کند. وجوه شرعی در اسلام، جایگاه مهمی دارند و بر پرداخت آن، فراوان سفارش شده‌ است. این وجوه صرف امور تبلیغی، اجتماعی، فرهنگی، عام‌المنفعه و حل مشکلات مردم و کمک به نیازمندان می‌شود.

وجوهات شرعی که به دفتر امام‌خمینی به عنوان مجتهد و مرجع تقلید می‌رسید، بیشتر صرف تبلیغ دین، کارهای فرهنگی، کمک به فقرا و نیازمندان، پشتیبانی از مبلغین مذهبی، تأمین شهریه طلاب، خرج مدارس علمیه و امور مذهبی می‌شد. همچنین بخشی از مصارف وجوهات شرعی امام، در راه مبارزه با رژیم پهلوی و کمک مالی به زندانیان می‌شد. وجوهات شرعی امام، توسط شبکه گسترده‌ای از نمایندگان و وکلا اداره می‌شد. امام‌خمینی در زمینه مصرف وجوه شرعی حساسیت زیادی داشت و بارها به این موضوع تصریح می‌کرد که این وجوه شرعی اموال شخصی او نیست و ورثه از آن ارث نمی‌برد.

معرفی و جایگاه

وجوه شرعی، به مجموعهٔ واجبات مالی دینی گفته می‌شود که مکلفان موظف به تأدیه آن هستند؛ مانند خمس و زکات و تعهدات مالی دیگر که برای جریمه کارهای ناروا یا برای جبران ناتوانی در انجام واجبات، از سوی شارع وضع گردیده‌اند. وجوهات شرعی اصطلاحی فقهی نیست، بلکه یک واژه عرفی است. وجوه شرعی در اسلام، جایگاه مهمی دارند و بر پرداخت آن، فراوان سفارش شده‌ است. وجوهات شرعی بیشتر خمس، زکات و موقوفات را شامل می‌شود. موقوفات غالباً متولی دارند و موارد مصرف آنها هم در وقف‌نامه‌ها آمده‌ است. زکات به دست مؤمنان در موارد معین‌شده به مصرف می‌رسد و خمس را مؤمنان از مال خود جدا می‌کنند و به مراجع تقلید یا نمایندگان آنان برای مصرف در موارد تعیین شده از طرف شرع می‌پردازند.

خمس از وجوهات شرعی است و باید در اختیار حاکم و امام مسلمانان قرار بگیرد ولی شیعیان به خاطر عدم حکومت و تشکیلات و به رسمیت نشناختن حکومت‌های موجود این بودجه را در اختیار امام معصوم‌(ع) و نایبان ایشان قرار می‌داده‌اند تا در راه نشر فرهنگ اسلامی به مصرف برسد. در زمان غیبت آراء گوناگونی در جواز اخذ وجوه شرعی از طرف فقیهان ارائه گردیده‌ است. در طول تاریخ وجوهات شرعیه پشتوانه اقتصادی روحانیت شیعه و از منابع مالی شیعیان بوده که برای حفظ استقلال خود از حکومت‌ها استفاده می‌کردند. این وجوه صرف امور سیاسی، تبلیغی، اجتماعی، فرهنگی، عام‌المنفعه و حل مشکلات مردم می‌شد.

مصرف وجوهات شرعی امام‌خمینی

ساماندهی و دریافت و مصرف وجوهات شرعی امام‌خمینی توسط شبکه بزرگی از وکلا و نمایندگان ایشان اداره می‌شد. اولین اجازه رسمی دریافت وجوه شرعی از سوی امام‌خمینی، در تاریخ هفدهم فروردین ماه ۱۳۴۰ش، یک هفته پس از رحلت آیت‌الله بروجردی است که به سید سجاد حججی داده شد. پس از این اجازه، اعطای نمایندگی به دیگر روحانیون نیز صورت گرفت. در حقیقت پس از آغاز نهضت اسلامی در آغاز دهه ۱۳۴۰ش تا دوران پیروزی انقلاب اسلامی، وکلای امام به بیش از ۵۸۰ نفر رسید. به‌طور طبیعی مدیریت این شبکه گسترده، پس از تبعید امام‌خمینی به ترکیه و عراق، نیازمند تمهیدات و برنامه‌های منظمی بود که این مهم، از سوی وکلای امین و مورد وثوق امام، انجام می‌گرفت. شهاب‌الدین اشراقی، نصرالله خلخالی، سید مرتضی پسندیده، سید مصطفی خمینی و سیدمحمدصادق لواسانی پنج وکیل رده بالای شبکه وجوهات شرعیه بودند.

مصرف وجوهات شرعی امام‌خمینی شامل امور مذهبی و تبلیغی، کارهای فرهنگی، مبارزه سیاسی و حمایت از فقرا و مستمندان می‌شد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که امام‌خمینی با ایجاد شبکه‌ای از نمایندگان در نقاط مختلف کشور تلاش کرد از وجوه شرعیه برای توسعه فعالیت‌های دینی، کمک به نیازمندان و مبارزه علیه حکومت پهلوی استفاده کند. به طور کلی وجوهات در سه جهت اساسی تخصیص می‌یافته‌ است: ۱. سیاسی ۲. اقتصادی ۳. دینی. در حوزه سیاسی، این وجوهات صرف حمایت از مبارزین سیاسی و فعالیت‌های انقلابی می‌شد؛ مصادیق مصرف وجوهات در این حوزه شامل کمک مالی به زندانیان سیاسی، حمایت از فعالین کارگری، کارمندی و معلمان در اعتصابات، حمایت از روحانیون مبارز، پشتیبانی از مبارزات تشکیلاتی به ویژه علیه بهائیت و کمک به مبارزان تبعید شده بود. در حوزه فعالیت‌های اقتصادی نیز از وجوهات شرعیه برای کمک به مستمندان و نیازمندان، پرداخت بدهی افراد متدین، تأمین هزینه سفرهای مذهبی خانواده‌های کم‌بضاعت و مواردی مانند آن بود. در زمینه دینی، کمک به مدارس علمیه، رسیدگی به وضعیت معیشتی طلاب، پشتیبانی از مبلغین مذهبی برای انجام فعالیت‌های تبلیغی، حمایت از وعاظ انقلابی، طلاب ایرانی و خارجی، پشتیبانی از مجالس روضه خانگی و سایر فعالیت‌های مذهبی از مصادیق مصارف وجوهات شرعیه در نهضت امام بود.

فهم ساختار و کارکرد شبکه وجوهات شرعیه در نهضت امام بر بنیاد میراث تاریخی شیعه و تعریف فقیهان از اختیارات فقیه قابل فهم است. اهمیت این شبکه در فراهم کردن پشتوانه‌های اقتصادی مبارزه بود؛ به همین دلیل حکومت پهلوی و دستگاه‌های امنیتی و انتظامی آن تمام توان خود را به کار گرفتند تا اعضای این شبکه را شناسایی کنند و مانع فعالیت آن شوند.

دقت امام در مصرف وجوهات شرعیه

بررسی عملکرد امام‌خمینی در زمینه مصرف وجوه شرعی نشان می‌دهد که وی نسبت به مصارف این وجوه حساسیت زیادی داشت و با استفاده از سازوکارهایی معین این روند را هدایت و نظارت می‌کرد. برخی گفته‌اند احتمالا امام‌خمینی اولین مرجع تقلیدی بودند که دستور دادند دریافت و پرداخت وجوه شرعیه، در قالب سیستم حسابداری دقیقی انجام گیرد. امام در مصرف وجوه شرعی بسیار محتاط بودند تا جایی که در زمان افتتاح حساب بانکی برای وجوه شرعی، به وکلای خود متذکر شده است که دیناری از این وجوه، مربوط به شخص ایشان نیست و به ورثه به ارث نمی‌رسد. حضرت امام بسیار در سیستم حسابداری وجوهات دقت نظر داشته‌اند تا جایی که وقتی که از وکلای خود درخواست مبلغی داشتند تا خود شخصا آن را برای مصرفی خرج کنند، مقید بودند فرمی که برای این کار است را امضا کنند تا نام ایشان به این عنوان ثبت شود.

امام‌خمینی همان‌طور که در سال‌های جوانی و در دوران طلبگی زندگی می‌کردند بعد از پیروزی انقلاب اسلامی نیز همان‌طور زندگی کردند؛ به طوری که هیچ‌گاه به اموال مصادره شده، نذورات و هدایا و وجوهات شرعی توجه‌ای نمی‌کردند و این‌ها را متعلق به خودشان نمی‌دانستند.