الاستبصار
الاستبصار چهارمین کتاب از کتب اربعه شیعه بهشمار میرود که شیخ طوسی آن را نوشته است. این کتاب بیش از ۵ هزار حدیث را دربردارد. شیخ طوسی این کتاب را برای رفع تعارض و جمع اخبار نگاشت. او در این کتاب به بررسی سندی و محتوایی احادیث میپردازد.
امامخمینی بر این باور است که کتاب الاستبصار و دیگر کتب اربعه از اهمیت ویژهای برخوردارند؛ ولی معتقد است سند و دلالت روایت آنها باید بررسی شود. امامخمینی ضمن بهرهبرداری از این کتاب در مباحث فقهی خود، در آثار خویش به هدف شیخ طوسی از تألیف کتاب الاستبصار که جمع عرفی میان اخبار متعارض است، اشاره کرده است.
معرفی و جایگاه
الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار عنوان مجموعهای حدیثی از شیخ طوسی(د ۴۶۰ق) است. این کتاب، چهارمین کتاب از کتب اربعه شیعه و از آثار حدیثی معتبر شیعه شمرده میشود.[۱] طوسی کتاب الاستبصار را به منظور دفاع از کیان مذهب و رفع شبهه تعارض و تخالف میان روایات معصومان(ع) تدوین نمود.[۲] کتاب استبصار که مانند تهذیب الاحکام از زمان تألیف تاکنون همواره مورد توجه فقها بوده،[۳] به گفتهٔ مؤلف در سه جزء تنظیم شده است که دو جزء آن در عبادات و جزء سومش مربوط به معاملات و بقیهٔ ابواب فقه است.[۴] برپایهٔ آماری که مؤلف خود از احادیث یاد شده در الاستبصار بهدست داده، شمار آنها ۵۱۱ ،۵ است.[۵]
شیخ طوسی در بیان انگیزهٔ تألیف، در مقدمه چنین آورده که پس از تألیف تهذیب الاحکام، از او خواسته شد تا مجموعهای مختصرتر تهیه کند که تنها احادیث مختلف (ناهمخوان) در آن مقایسه شده باشند. وی نیز در پی این درخواست برآن شد تا اثری پدید آورد که محل رجوع دانشوران و در عین حال راهنمای مناسبی برای مبتدیان باشد؛ از اینرو به تألیف الاستبصار همت گماشت.[۶] این کتاب در حقیقت نوعی تلخیص تهذیب الاحکام است که تنها به گردآوری روایات مختلف و جمع میان آنها پرداخته است؛ بنابراین موضوع کتاب صرفاً روایات فقهی به ظاهر متعارض است.[۷] تمامی روایاتی که در استبصار وجود دارد در تهذیب الاحکام نیز آمده است.[۸]
جمع و رفع تعارض اخبار
شیخ طوسی در این اثر علاوه بر اینکه احادیث مربوط به هر باب را در یکجا فراهم آورده، به نقد و بررسی سندی و محتواییِ آنها نیز عنایت داشته، و در باب باب آن پیشنهاد خود را برای رفع ناهمخوانی ظاهری میان احادیث، یا ترجیح گروهی از روایات بر گروهی دیگر ارائه کرده است. شیوههای جمع بین احادیث و رفع ناهمخوانیها که در فقه شیخ طوسی جایگاهی ویژه دارد، در کتاب الاستبصار او بازتاب یافته است. از همینرو، این کتاب را نمیباید تنها یک مجموعهٔ محض از احادیث بهشمار آورد و ارزش فقهی آن را از نظر دور داشت.[۹]
شیخ طوسی برای رفع تعارض اخبار از شیوههایی چون؛ ترجیح خبر متواتر بر خبر غیر متواتر، ترجیح به عدالت راوی، ترجیح به کثرت روایات، موافقت با کتاب، موافقت با سنّت، موافقت با اجماع و موافقت با عقل برای رفع تعارض، همچنین، ترجیح یکی از اخبار بر دیگری استفاده میکند.[۱۰] وی همچنین برای رفع تعارض اخبار، با بررسی محتوایی و سندی روایات به این مهم اقدام کرده است. در بررسی محتوایی از روشهایی مانند بیان معانی اخبار، عرضه بر عمل اصحاب، حمل بر استحباب، حمل بر کراهت، حمل بر تقیه، حمل عام بر خاص و در بررسی سندی با نقد روایت یا راوی بهبیان وجوه جمع روایات متعارض میپردازد.[۱۱] شیخ طوسی تلاش نمود تا حد امکان به جمع روایات به ظاهر متعارض بپردازد؛ اما در صورتی که تعارض روایتی با سایر اخبار به گونهای باشد که امکان جمع آنها وجود نداشته باشد، به ضعف روایت از حیث سند و متن پرداخته است.[۱۲]
نویسنده
شیخ طوسی (۳۸۵–۴۶۰ق) فقیه اصولی، محدث رجالی، مفسر و متکلم بزرگ شیعه در قرن پنجم هجری است.[۱۳] طوسی آثار پرشماری در موضوعات گوناگون، ازجمله در فقه، کلام، تفسیر، رجال و حدیث دارد.[۱۴] وی برای نخستین بار در بین شیعه تفسیری (التبیان فی تفسیر القرآن) نوشت که همهٔ سورههای قرآن را در برمیگرفت. تفسیرهای شیعیان پیش از او تنها به نقل روایتها در تفسیر آیات قرآن بسنده میکردند.[۱۵]
طوسی در رمضان سال ۳۸۵ق، در طوس یکی از شهرهای خراسان متولد شد و در ۴۰۸ق. در ۲۳ سالگی به عراق رفت.[۱۶] وی ۴۱ سال در بغداد زیست و به تألیف و تدریس و تربیت شاگردان پرداخت. مهمترین و تأثیرگذارترین استادان طوسی، شیخ مفید (درگذشته ۴۱۳ق) و سید مرتضی (درگذشته ۴۳۶ق) بودند.[۱۷] وی پس از چندین سال به نجف رفت.[۱۸] گفته شده که شیخ طوسی علاوه بر جایگاه علمی برجستهای که در تألیف آثار شیعی و تربیت شاگردان بسیار داشت، مؤسس حوزه علمیه نجف بود.[۱۹] شیخ طوسی ۱۲ سال در نجف زندگی کرد و در ۴۶۰ق شب دوشنبه، ۲۲ محرم در سن ۷۵ سالگی درگذشت و در خانهاش دفن شد.[۲۰]
اعتبار کتاب الاستبصار از نظر امامخمینی
امامخمینی بر این باور است که کتاب الاستبصار و دیگر کتابهای چهارگانه از اهمیت ویژهای برخوردارند؛[۲۱] ولی معتقد است سند و دلالت آنها باید بررسی شود و این گفته که کتابهای چهارگانه قطعیاند، درست نیست.[۲۲] امامخمینی در آثار خود به هدف شیخ طوسی از تألیف کتاب الاستبصار که جمع عرفی میان اخبار متعارض است،[۲۳] اشاره کرده است.[۲۴] ایشان پس از آنکه یازده نوع از جمع عرفی را بیان میکند، یادآور میشود طوسی در کتاب استبصار بسیاری از آنها را آورده است.[۲۵]
امامخمینی، شیخ طوسی را یکی از استوانههای فقه شیعه شمرده که باید طریقه او در فقه و روش استنباط مورد توجه قرار گیرد.[۲۶] امامخمینی در آثار قلمی و سخنرانیهای خود از شیخ طوسی به بزرگی و نیکی یاد کرده و برخی از آثار او را دستمایهٔ کارهای علمی خویش نهادهاست.[۲۷] امامخمینی شیخ طوسی را «ارزندهترین اشخاص در جامعه تشیع» دانسته که کتابها و شاگردهای مفیدی تحویل جامعه دادهاست.[۲۸]
پانویس
- ↑ واعظی، «شیوه برخورد شیخ طوسی با احادیث متعارض در الاستبصار»، ص۲.
- ↑ افشینپور، مهدی؛ بهمن، مهدی، «روشهای فقه الحدیثی شیخ طوسی در کتاب استبصار»، مطالعات ادبیات، عرفان و فلسفه، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۳ش. ص۱.
- ↑ مسعودی، «مقایسه تهذیب و استبصار»، ص۱۰۸.
- ↑ شیخ طوسی، الاستبصار، ، ۱۳۷۵–۱۳۷۶ق، ج۴، ص۲۰۴–۳۰۵، ۳۴۲–۳۴۳.
- ↑ شیخ طوسی، الاستبصار، ۱۳۷۵–۱۳۷۶ق، ج۴، ص۳۴۲.
- ↑ شیخ طوسی، الاستبصار، ۱۳۷۵–۱۳۷۶ق، ج۱، ص۲ تا ص۵.
- ↑ حجت، جوامع حدیثی شیعی، ص۱۲۸.
- ↑ حجت، جوامع حدیثی شیعی، ص۱۲۹.
- ↑ گروهی از نویسندگان، «الاستبصار»، ج۸، ذیل مدخل.
- ↑ واعظی، «شیوه برخورد شیخ طوسی با احادیث متعارض در الاستبصار»، ص۱.
- ↑ موسوی، زارعی، «روششناسی حل تعارض اخبار در استبصار»، ص۹۷.
- ↑ افشینپور؛ بهمن، «روشهای فقه الحدیثی شیخ طوسی در کتاب استبصار»، ص۱.
- ↑ مطهری، کلیات علوم اسلامی، ص۳۱۹.
- ↑ شیخ طوسی، نهایه، ص۱۴–۲۸.
- ↑ غلامی، «نگاهی به نخستین تفسیر جامع و کامل جهان تشیع»، ص۸۵–۸۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۱۶۱.
- ↑ عمادی حائری، «طوسی»، ذیل مدخل.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۱۶۱و ۱۶۲.
- ↑ فرمانیان، صادقی کاشانی، نگاهی به تاریخ تفکر امامیه، ص۵۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۱۶۲.
- ↑ امامخمینی، الطهاره، ج۳، ص۳۵۶ و ص۳۵۷.
- ↑ امامخمینی، الاجتهاد و التقلید، ص۱۲.
- ↑ شیخ طوسی، الاستبصار، ج۱، ص۳.
- ↑ امامخمینی، الخلل، ص۲۵۵؛ امامخمینی، الطهاره، ج۴، ص۲۹۸.
- ↑ امامخمینی، التعادل و الترجیح، ص۱۵–۱۷.
- ↑ امامخمینی، الاجتهاد و التقلید، ص۱۴–۱۶.
- ↑ امامخمینی، جهاد اکبر، ص۲۱؛ امامخمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، متن، ص۳۹۲؛ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۲۵؛
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۷۴.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۳۰ق.
- افشینپور، مهدی؛ بهمن، مهدی، «روشهای فقه الحدیثی شیخ طوسی در کتاب استبصار»، مطالعات ادبیات، عرفان و فلسفه، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۳ش.
- امامخمینی، الاجتهاد و التقلید، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سید روحالله، التعادل و الترجیح، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ سوم، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سید روحالله، جهاد اکبر، تهران، مؤسسه تنظیم …، نهم، ۱۳۷۸ش.
- امامخمینی، سید روحالله، الخلل فی الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، سید روحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم …، هفتم، ۱۳۸۲ش.
- امامخمینی، سید روحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم …، ۱۳۸۹ش.
- امامخمینی، سید روحالله، کتاب الطهاره، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ دوم، ۱۳۸۵ش.
- حجت، هادی، جوامع حدیثی شیعی، تهران، سمت، ۱۳۹۸ش.
- شیخ طوسی، محمدبن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، تحقیق سیدحسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۹۰ق.
- شیخ طوسی، محمدبن حسن، الاستبصار، بهکوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ۱۳۷۵–۱۳۷۶ق.
- شیخ طوسی، محمدبن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت، دار الکتاب العربی، بیتا.
- عمادی حائری، سیدمحمد، «طوسی»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، بیتا.
- غلامی، طاهره، «نگاهی به نخستین تفسیر جامع و کامل جهان تشیع؛ مروری بر کتاب شیخ طوسی و تفسیر تبیان»، در مجله کتاب ماه دین، شماره ۱۷۶، خرداد ۱۳۹۱ش.
- فرمانیان، مهدی و مصطفی صادقی کاشانی، نگاهی به تاریخ تفکر امامیه (از آغاز تا ظهور صفویه)، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۴ش.
- گروهی از نویسندگان، «الاستبصار»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- مسعودی، محمدمهدی، «مقایسه تهذیب و استبصار»، الهیات و حقوق، شماره ۳۰، زمستان ۱۳۸۷ش.
- مطهری، مرتضی، کلیات علوم اسلامی، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۸ش.
- موسوی، زهرا، زارعی، زهرا، «روششناسی حل تعارض اخبار در استبصار»، تحقیقات قرآنی و حدیثی، شماره ۸، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
- واعظی، محمدرضا، «شیوه برخورد شیخ طوسی با احادیث متعارض در الاستبصار»، پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، شماره ۵۷، سال ششم، فروردین ۱۴۰۳ش.