تهذیب الاحکام
تهذیب الاحکام از منابع مهم فقهی و سومین کتاب از کتب اربعه شیعه، نوشته شیخ طوسی است. این کتاب با داشتن نزدیک به ۱۴ هزار روایت و با دربرداشتن بیشترین احادیث فقهی، در مقایسه با سایر کتب چهارگانه، از مهمترین منابع استنباط فقهی امامیه بهشمار میرود.
امامخمینی بر این باور است که کتاب تهذیب الاحکام و دیگر کتب اربعه از اهمیت ویژهای برخوردارند؛ ولی معتقد است سند و دلالت آنها باید بررسی شود و اینطور نیست که تمام روایات آن معتبر باشد. امامخمینی، شیخ طوسی، مؤلف تهذیب الاحکام را یکی از استوانههای فقه شیعه شمرده که باید به سخنان، طریقه او در فقه و روش استنباط او توجه کامل کرد.
معرفی و جایگاه
تهذیب الاحکام، از منابع مهم فقهی و یکی از کتابهای چهارگانه حدیث شیعه، اثر شیخ طوسی، عالِم امامی قرن پنجم است.[۱] شیخ طوسی تألیف این کتاب را از سال ۴۰۸ق، هنگامیکه تازه وارد بغداد شده بود، در سن ۲۵ سالگی آغاز کرد و تا سال ۴۴۸ق، آن را به پایان رسانید. بدین ترتیب بیش از نیمی از عمر خود (مدت چهل سال) را صرف تألیف این کتاب نمود.[۲] شیخ طوسی این کتاب را از اصول مورد اعتماد قدما و منابعی که در بدو ورود به بغداد در اختیار او بوده، تألیف نمود.[۳] این کتاب در مجموع نزدیک به ۱۴ هزار روایت دارد[۴] و با دربرداشتن بیشترین احادیث فقهی، در مقایسه با سایر کتب اربعه، از مهمترین منابع استنباط فقهی امامیان بهشمار میرود.[۵]
تهذیب الاحکام مشتمل بر تمام ابواب فقه و در مجموع ۲۳ کتاب است که از کتاب طهارت آغاز و به کتاب دیات ختم میشود.[۶] تهذیب در حقیقت حاوی احکام فقهی با ذکر ادلّه، نصوص و بیان آنهاست.[۷] این کتاب از آغاز تألیف تاکنون همواره مورد رجوع فقها و محدثان شیعه و مورد استناد آنان بوده و فتاوای خود را بر آن مستند کردهاند.[۸] بساری از عالمان شیعه تهذیب الاحکام را شرح کرده و عدهای نیز بر آن حاشیه نوشتهاند.[۹]
تهذیب الاحکام را تلاشی دانستهاند که در راستای ارائهٔ یک مجموعهٔ جامع از مستندات روایی احکام در فقه امامیه تألیف شده است. شیخ طوسی در تهذیب، افزون بر گردآوری احادیث به صورت موضوعی، گاه به نقد اسنادی و متنی احادیث نیز پرداخته است.[۱۰] هدف از تدوین تهذیب الاحکام انعکاس روایات موافق و مخالف و تبیین راه جمع میان آنها بوده است. این کار، از سوی شیخ طوسی در سرتاسر کتاب پیگیری شده است. این موضوع را مهمترین امتیاز کتاب تهذیب الاحکام دانستهاند.[۱۱] شیخ طوسی در این اثر، به سبک ابتکاری ابن بابویه در من لایحضره الفقیه، اسانید روایت اصول و مصنفات را حذف کرده، و اسانید را از همان جایی نشان داده که در مأخذ نقل نشان داده شده است. وی اسانید اتصال خود به این اصول و مصنفات را برای اختصار به پایان کتاب، و به بخشی با عنوان «کتاب المشیخة» منتقل کردهاست.[۱۲]
نقد و اعتبارسنجی روایات تهذیب
با توجه به وجود پارهای اشکالات در اسناد و متون احادیث منقول در تهذیب، برخی علما اعتراضاتی بدان داشتهاند.[۱۳] محققان علوم حدیث بر تهذیب نقدهایی را وارد دانستهاند: عدم رعایت شیوه واحد در سرتاسر کتاب، انعکاس برخی از روایات ضعیف در کتاب، فقدان جامعیت و افراط در تأویل و جمع میان روایات متعارض. گفته شده شیخ طوسی برای سازش میان روایات متعارض از تأویلهای بعید و غیرقابل پذیرش کمک گرفته است.[۱۴]
نویسنده
شیخ طوسی (۳۸۵–۴۶۰ق) فقیه اصولی، محدث رجالی، مفسر و متکلم بزرگ شیعه در قرن پنجم هجری است.[۱۵] طوسی در رمضان سال ۳۸۵ق، در طوس یکی از شهرهای خراسان متولد شد و در ۴۰۸ق. در ۲۳ سالگی به عراق رفت.[۱۶] وی ۴۱ سال در بغداد زیست و به تألیف و تدریس و تربیت شاگردان پرداخت. مهمترین و تأثیرگذارترین استادان طوسی، شیخ مفید (درگذشته ۴۱۳ق) و سید مرتضی (درگذشته ۴۳۶ق) بودند.[۱۷] وی پس از چندین سال به نجف رفت.[۱۸] گفته شده که شیخ طوسی علاوه بر جایگاه علمی برجستهای که در تألیف آثار شیعی و تربیت شاگردان بسیار داشت، مؤسس حوزه علمیه نجف بود.[۱۹] شیخ طوسی ۱۲ سال در نجف زندگی کرد و در ۴۶۰ق شب دوشنبه، ۲۲ محرم در سن ۷۵ سالگی درگذشت و در خانهاش دفن شد.[۲۰]
طوسی آثار پرشماری در موضوعات گوناگون، ازجمله در فقه، کلام، تفسیر، رجال و حدیث دارد.[۲۱] وی برای نخستین بار در بین شیعه تفسیری (التبیان فی تفسیر القرآن) نوشت که همهٔ سورههای قرآن را در برمیگرفت. تفسیرهای شیعیان پیش از او تنها به نقل روایتها در تفسیر آیات قرآن بسنده میکردند.[۲۲]
جایگاه شیخ طوسی و تهذیب الاصول نزد امامخمینی
امامخمینی بر این باور است که کتابهای چهارگانه شیعه که تهذیب الاحکام هم جزئی از آن است، از اهمیت ویژهای برخوردارند؛[۲۳] ولی معتقد است سند و دلالت آنها باید بررسی شود و این گفته که روایات کتابهای چهارگانه حجت هستند درست نیست.[۲۴] امامخمینی، شیخ طوسی را یکی از استوانههای فقه شیعه شمرده که باید به سخنان، طریقه او در فقه و روش استنباط او توجه کامل کرد.[۲۵]
امامخمینی در آثار قلمی و سخنرانیهای خود از شیخ طوسی به بزرگی و نیکی یاد کرده و برخی از آثار او را دستمایهٔ کارهای علمی خویش نهادهاست.[۲۶] همچنین شیخ طوسی را از «سلف صالح و بزرگان مشایخ» شیعه و «شیخالطائفه» دانستهاست.[۲۷] امامخمینی شیخ طوسی را یکی از عالمان نمونه در خودساختگی و پیراستگی نفس دانسته که میتواند الگو باشد.[۲۸] ایشان بر این باور بود که عالمانی همچون شیخ طوسی بیشترِ دانشها، بهویژه فقه و فلسفه را به بالاترین غنا رساندند.[۲۹] و این موفقیت شیخ طوسی برای این بودهاست که خود وی از کاخنشینان نبودند، بلکه از کوخنشینان بودند.[۳۰] امامخمینی شیخ طوسی را «ارزندهترین اشخاص در جامعه تشیع» دانسته که کتابها و شاگردهای مفیدی تحویل جامعه دادهاست.[۳۱]
پانویس
- ↑ شبیری، «تهذیب الاحکام»، ج۸، ذیل مدخل.
- ↑ صفره، «کتابشناسی جوامع حدیثی چهارگانه شیعه»، ص۲۱۹ و ص۲۲۰.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۴، ص۵۰۴.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۴، ص۵۰۴.
- ↑ حجت، جوامع حدیثی شیعه، ص۱۱۹؛ شبیری، «تهذیب الاحکام»، ج۸، ذیل مدخل.
- ↑ صفره، «کتابشناسی جوامع حدیثی چهارگانه شیعه»، ص۲۱۹؛ حجت، جوامع حدیثی شیعه، ص۱۱۹.
- ↑ صفره، «کتابشناسی جوامع حدیثی چهارگانه شیعه»، ص۲۱۹.
- ↑ مسعودی، «مقایسه تهذیب و استبصار»، ص۱۰۳.
- ↑ صفره، «کتابشناسی جوامع حدیثی چهارگانه شیعه»، ص۲۲۰.
- ↑ گروهی از نویسندگان، «تهذیب الاحکام»، ج۱۶، ذیل مدخل.
- ↑ نصیری، آشنایی با جوامع حدیثی شیعه و اهلسنت، ص۱۱۸.
- ↑ گروهی از نویسندگان، «تهذیب الاحکام»، ج۱۶، ذیل مدخل.
- ↑ ابنادریس حلّی، کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص۲۸۹؛ ابنشهید ثانی، منتقیالجمان فیالاحادیث الصحاح و الحسان، ج۱، ص۱۵۳، ج۲، ص۵، ۵۲، ۵۰۵ و ۵۰۶.
- ↑ نصیری، حدیثشناسی۱، ص۲۲۹.
- ↑ مطهری، کلیات علوم اسلامی، ص۳۱۹.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۱۶۱.
- ↑ عمادی حائری، «طوسی»، ذیل مدخل.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۱۶۱و ۱۶۲.
- ↑ فرمانیان، صادقی کاشانی، نگاهی به تاریخ تفکر امامیه، ص۵۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۱۶۲.
- ↑ شیخ طوسی، نهایه، ص۱۴–۲۸.
- ↑ غلامی، «نگاهی به نخستین تفسیر جامع و کامل جهان تشیع»، ص۸۵–۸۶.
- ↑ امامخمینی، الطهاره، ج۳، ص۳۵۶ و ۳۵۷.
- ↑ امامخمینی، الاجتهاد و التقلید، ص۱۲.
- ↑ امامخمینی، الاجتهاد و التقلید، ص۱۴–۱۶.
- ↑ امامخمینی، جهاد اکبر، ص۲۱؛ امامخمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، متن، ص۳۹۲؛ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۲۵؛ تحریر الوسیله (ترجمه فارسی)، ج۱، ص۲۷۶.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۲۵.
- ↑ امامخمینی، جهاد اکبر، ص۲۱–۲۲.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۷۴.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۷۴.
- ↑ امامخمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۷۴.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، چاپ سوم، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۳۰ق.
- ابنادریس حلّی، محمد بن احمد، کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، ۱۴۱۰–۱۴۱۱ق.
- ابنشهید ثانی، حسن بن زینالدین، منتقیالجمان فیالاحادیث الصحاح و الحسان، چاپ علیاکبر غفاری، قم ۱۳۶۲–۱۳۶۵ش.
- امامخمینی، الاجتهاد و التقلید، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش.
- امامخمینی، تحریرالوسیله (ترجمه فارسی)، تهران، مؤسسه تنظیم …، اول، ۱۳۷۹ش.
- امامخمینی، جهاد اکبر، تهران، مؤسسه تنظیم …، نهم، ۱۳۷۸ش.
- امامخمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم …، هفتم، ۱۳۸۲ش.
- امامخمینی، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم …، ۱۳۸۹ش.
- امامخمینی، کتاب الطهاره، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ دوم، ۱۳۸۵ش.
- حجت، هادی، جوامع حدیثی شیعه، تهران، انتشارات سمت و دانشگاه قرآن و حدیث، ۱۳۹۸ش.
- شبیری، سیدمحمدجواد، «تهذیب الاحکام»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- شیخ طوسی، محمدبن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت، دار الکتاب العربی، بیتا.
- صفره، حسین، «کتابشناسی جوامع حدیثی چهارگانه شیعه»، علوم حدیث، شماره ۳۲، تابستان ۱۳۸۳ش.
- عمادی حائری، سیدمحمد، «طوسی»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، بیتا.
- غلامی، طاهره، «نگاهی به نخستین تفسیر جامع و کامل جهان تشیع؛ مروری بر کتاب شیخ طوسی و تفسیر تبیان»، در مجله کتاب ماه دین، شماره ۱۷۶، خرداد ۱۳۹۱ش.
- فرمانیان، مهدی و مصطفی صادقی کاشانی، نگاهی به تاریخ تفکر امامیه (از آغاز تا ظهور صفویه)، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۴ش.
- گروهی از نویسندگان، «تهذیب الاحکام»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- مسعودی، محمد مهدی، «مقایسه تهذیب و استبصار»، الهیات و حقوق، شماره ۳۰، زمستان ۱۳۸۷ش.
- مطهری، مرتضی، کلیات علوم اسلامی، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۸ش.
- نصیری، علی، آشنایی با جوامع حدیثی شیعه و اهلسنت، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۳۹۸ش.
- نصیری، علی، حدیثشناسی۱، قم، سنابل، ۱۳۸۳ش.