الفتوحات المکیه (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| عنوان | الفتوحات المکیة فی معرفة الأسرار المالکیة والملکیة |
| نامهای دیگر | الفتوحات المکیة؛ فتوحات مکیه |
| نامکتاببهفارسی | فتوحات مکیه |
| نویسنده | محییالدین ابنعربی |
| موضوع | عرفان اسلامی، تصوف |
| سبک | عرفانی |
| زبان | عربی |
| اطلاعات نشر | |
| نوع رسانه | کتاب |
الفتوحات المکیه، کتابی در زمینه عرفان و تصوف و مجموعهای از مکاشفات و فتوحی است که برای مؤلف آن ابنعربی در شهر مکه القاء شده است و از بزرگترین دایرة المعارف فراگیر عرفانی است که جایگاهش قابل قیاس با دیگر کتب عرفانی، فلسفی و کلامی نیست. امامخمینی برای کتاب فتوحات مکیه اهمیت ویژهای قائل و از آن بهرههای فراوانی برده و توانسته با تأمل در این کتاب لوازم و فروع بسیاری از آن استنتاج و از آن در تقریر و بسط معارف اسلامی بهره بگیرد.
اهمیت و جایگاه کتاب الفتوحات المکیه
کتاب «الفتوحات المکیه فی معرفة الاسرار المالکیة والملکیة»، تألیف محییالدین ابنعربی است و از مهمترین اثر در زمینه عرفان و تصوف است، که مجموعهای از مکاشفات و فتوحاتی است که در شهر مکه در حین طواف کعبه به مؤلف این اثر القاء شده است.[۱]
کتاب فتوحات مکیه یکی از بزرگترین دایرۃ المعارف فراگیر عرفانی در جنبههای مختلف است که جایگاه خاصی در عرفان اسلامی دارد. برخی در بیان جایگاه کتاب فتوحات مکیه معتقدند این کتاب برتر از هر تألیفی در عرفان است بلکه اثری یگانه در فن علم عرفان است که جایگاهش قابل قیاس با دیگر کتب عرفانی، فلسفی، اصولی و بلاغی نیست.[۲]
نگارش کتاب در اثر تجلیات و فتوحات ربانی و مکاشفههای عرفانی بوده که در مکه برای ابنعربی رخ داده است. وی در آغاز این کتاب شرح این مکاشفه را آورده است. از آنجا که ابنعربی سالها در مکه مجاور خانه خدا بوده و فتوحات خود را در مکه نوشته است، به همین مناسبت فتوحات مکیه نامیده شده است. کتاب فتوحات در ۵۶۰ باب تنظیم شده است. به تصریح ابنعربی تنظیم و ترکیب کتاب، نه در اثر تأمل و تفکر بلکه نتیجه الهامات و مکاشفات غیبی بوده است. آنچه سبب اهمیت این کتاب شده است، آوردن دیدارهای ابنعربی در طول سالیان دراز نگارش کتاب و نیز یادآوری اذواق مختلفی است که در طول سیر در مراتب معنوی به ترتیب بدانها دست یافته است. در این کتاب فتوحات بسیاری از آیات الهی و روایات، تفسیر انفسی و باطنی شده و به یک دوره تأویلات باطنی از معارف اسلامی تبدیل شده است. این اثر نفیس و گرانسنگ صریحاً دلالت دارد که ابنعربی از حیث تحقیق و رجوع به آثار بزرگان و محققان بر هر عارف محققی سبقت دارد و راه رجوع به آثار صوفیه را برای دیگران گشوده است. بسیاری از اهل معرفت و ارباب سلوک در آثار خویش از کتاب فتوحات مکیه در تبیین مسائل عرفانی و معارف الهی بهره بردهاند.[۳]
امامخمینی نیز برای کتاب فتوحات مکیه اهمیت ویژهای قائل است و در آثار خویش از مبانی و مطالب آن بهره برده است. ایشان بخشی از فتوحات را نزد استاد خویش آیتالله محمدعلی شاهآبادی تحصیل کرده است. امامخمینی همچنین بر پایه تعلیمات عرفانی و تحقیقات اختصاصی خود توانسته با تأمل در آثار ابنعربی به ویژه فتوحات مکیه لوازم و فروع بسیاری را از آن استنتاج کند و از آن در تقریر و بسط معارف اسلامی بهره بگیرد. امامخمینی در بسیاری از تحلیلهای عرفانی خود وامدار آثار ابنعربی از جمله اثر بینظیر فتوحات است. تقریر دقیق امامخمینی از وحدت وجود، وحدت اطلاقی، اعیان ثابته و نظام اسمائی نشان میدهد که ایشان برخی آثار ابنعربی از جمله فتوحات مکیه را به دقت و دقیق خوانده و ملاحظه کرده است. امامخمینی در آثار عرفانی خویش از محییالدین و تألیفات وی نظیر فتوحات مکیه و فصوص الحکم به عظمت یاد کرده و در نامه تاریخی خود خطاب به میخائیل گورباچف رهبر وقت شوروی کتابهای عرفانی ابنعربی بخصوصی فتوحات مکیه را به عنوان یکی از منابع شناخت اسلام معرفی کرده است.[۴]
برخی مستندات امامخمینی به فتوحات
امامخمینی در بیان برخی مسائل عرفانی و معارف الهی به کتاب فتوحات مکیه استناد داده است که به دو مورد آن اشاره میشود:
- ظهور رحمانیت: امامخمینی در بحث ظهور رحمانیت حق با استناد به عبارتی از فتوحات مکیه «ظهر الوجود ببسم الله الرحمن الرحیم» معتقد است دو اسم رحمان و رحیم تابع اسمالله هستند و ظهور عالم به واسطه بسم الله الرحمن الرحیم است یعنی الوهیت فعلی یا فیض مقدس که جامع رحمان و رحیم است، پدیدار شد.[۵]
- قابل بودن فیض اقدس: امامخمینی طبق آموزه وحدت شخصی وجود و با استناد به کلام ابنعربی در فتوحات مکیه، معتقد است ظهور و خروج کثرات از سیطره اسم باطن و پا نهادن به عرصه خلقت از طریق فیض اقدس میباشد؛ زیرا فیض اقدس با تجلی وجودی به اعیان ثابته برابر استعداد و قابلیت، به آنها وجود عینی عطا میکند.[۶]
پانویس
- ↑ ابنعربی، الفتوحات المکیه، ج۱، ص۵۹؛ مطهری، مجموعه آثار، ج۱۴، ص۶۱؛ ذکاوتی، سیری در فتوحات مکیه، ص۱۵۷.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ج۱۴، ص۶۱؛ عثمان، یحیی، مؤلفات ابنعربی، ص۱۵؛ شکرآبی، اندیشوران شیعی و عرفان ابنعربی، ص۱۲۳.
- ↑ جامی، نفحات الانس، ص۵۴۵-۵۴۷؛ ابنعربی، الفتوحات المکیه، ج۱، ص۵۹-۶۰؛ یزدانپناه، مبانی و اصول عرفان نظری، ص۳۷؛ آشتیانی، شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم، ص۴۴؛ مطهری، مجموعه آثار، ج۱۴، ص۳۲۹؛ قیصری، شرح فصوص الحکم، مقدمه، ص۱۲-۱۳.
- ↑ امامخمینی، تقریرات فلسفه، ج۱، ص۱۰-۱۱؛ صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۲۵؛ التعلیقه علی الفوائد الرضویه، ص۸۶، ۸۹ و ۱۳۲؛ شرح دعای سحر، ص۷۰ و ۱۴۷.
- ↑ امامخمینی، التعلیقة علی الفوائد الرضویه، ص۸۹؛ صاحبی، انوار حکمت، ص۳۴۶-۳۴۷.
- ↑ امامخمینی، فواند الرضویه، ص۸۶؛ صاحبی، انوار حکمت، ص۳۲۰-۳۲۱.
منابع
- ابنعربی، محییالدین، الفتوحات المکیه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- امامخمینی، سیدروحالله، التعلیقه علی الفوائد الرضویه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، تقریرات فلسفه امامخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۵ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، شرح دعای سحر، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۳ش.
- امامخمینی، سیدروحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
- آشتیانی، سیدجلال، شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی ۱۳۷۵ش.
- جامی، عبدالرحمن، نفحات الأنس، نشر لیسی چاپ کلکته، ۱۸۵۸م.
- ذکائی، علیرضا، سیری در فتوحات مکیه تصحیح عثمان یحیی، آینه پژوهش، ۱۳۹۹ش.
- شکرآبی، حسین، اندیشوران شیعی و عرفان ابنعربی، تهران، فرهنگ اندیشه، ۱۳۹۷ش.
- صاحبی، باقر، انوار حکمت، تهران، نشر عروج، ۱۴۰۴ش.
- قیصری، داوودبنمحمود، شرح فصوص الحکم، تصحیح و تعلیق سیدجلالالّدین آشتیانی، تهران، نشر علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، نشر صدرا، ۱۳۸۹ش.
- یحیی، عثمان، مؤلفات ابنعربی تاریخها و تصنیفها، مصر، الهیئة المصریة العامة الکتاب، ۲۰۰۱م.
- یزدانپناه، یدالله، مبانی و اصول عرفان نظری، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امامخمینی، ۱۳۸۹ش.
نویسنده: باقر صاحبی